Central Asian Journal of Education and Computer Sciences VOLUME 1, ISSUE 2, APRIL 2022 (CAJECS), ISSN: 2181-3213 6 cajecs.com TECHNICAL SCIENCES ЭЛЕКТРОН ҲУЖЖАТ АЙЛАНИШ ТИЗИМЛАРИНИНГ СИНФЛАРИ ВА ИШЛОВ БЕРИШНИНГ МАТЕМАТИК МОДЕЛЛАРИ Баходир Болтаевич Муминов 1 , Адилбек Юсупбаевич Даулетов 2 1,2 Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги ТАТУ, Annotation In the article, scientific research conducted in the Republic and around the world shows that the electronic document management system is divided into four groups: Local, Corporate, Regional, Global electronic document management, based on the principles of designing automated control systems. The article examines the specific characteristics of the classes of electronic document management systems before the management and formation of electronic document processing in accordance with the classes. Keywords: local, Corporate, Regional, Global, Network, Information Systems, organization, Electronic Document, current organization, Top organization, peer organization, down Organization, server, Sputnik antennas, Proxy server, LAN and VPN controllers Аннотация Мақолада Республикамизда ва бутун дунёда олиб борилган илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики электрон ҳужжат айланиш тизимининг ташкилотларда ўзаро ҳужжат айланиш хусусиятидан, автоматлаштирилан бошқарув тизимларини лойиҳалаш тамойиллари асосида қуйидаги тўртта гуруҳга яъни Локал, Корпоратив, Минтақавий, Глобал электрон ҳужжат айланишига ажратилди. Мақола электрон ҳужжат айланиш тизимининг синфларга мос электрон ҳужжатга ишлов беришнинг бошқариш ва шакллантиришдан олдин уларни синфларини хос хусусиятларини тадқиқ қилинган. Калит сўзлар: Локал, Корпоратив, Минтақавий, Глобал, тармоқ, Ахборот тизимлари, ташкилот, электрон ҳужжат, жорий ташкилот ,юқори ташкилот, тенгдош ташкилот ,қуйи ташкилот, сервер, спутник антенналар, Proxy-сервер, LAN ва VPN контроллерлар. Кириш Сўнгги йилллар мобайнида электрон ҳужжат айланиш тизимлари бутун дунёдаги ташкилотларнинг фаолиятига сезиларли таъсир кўрсатди. Шахсий компьютерларнинг пайдо бўлиши, маҳаллий ва корпоратив тармоқларни яратиш, “мижоз-сервер” технологияси фойдаланиш ва интернет тармоғи ташкилотларга ташкилий тузилмаларда бошқарув қарорларини назорат қилиш ва сифатини сезиларли даражада ошириш, молиявий ва иқтисодий фаолиятни режалаштиришни юқори сифатли даражага олиб чиқишга имкон берди[1]. ЭҲАТларини яратишга турли ёндашувлар мавжуд бўлиб, Ю.Ю.Петровнинг диссертациясида ЭҲАТда ҳужжатларнинг бир нуқтадан иккинчи нуқтага бориш вақтини баҳолаш тамойилларига асосланиб яратиш масаласи ўрганилган[2]. Бу тадқиқотда ташкилотларнинг факторлари ва ахборот тизимтининг (АТ) техник таъминоти билан боғлиқ хусусиятларга инобатга олинган. В.M. Киреев “ЭҲ айланиши асосида ишлаб чиқаришни лойиҳалаш ва технологик тайёрлашни автоматлаштиришни такомиллаштириш” номли диссертациясида ЭҲАни оптималлаштириш методологиясини кўриб чиқади. Тадқиқот ишида асосий аппарат ва дастурий техник воситаларни баҳолашга, компютер турлари ва улардаги операцион тизимлар имкониятларига бағишланган[3]. Бу эса 21 аср бошларида техник воситалар, шахсий компютерлар ва сервер (ихтисослаштирилган) компьютерлар қимматлиги туфайли амалга оширилган. АСОСИЙ ҚИСМ Дунёда энг кўп фойдаланиб келинаётган ахборот тизимларидан бири бу электрон ҳужжат айланиш (ЭҲАТ) ҳособланади. Шунинг учун бу тизимнинг синфларни аниқлаш ҳамда шу синфларга ЭҲларга ишлов бериш орқали бошқариш ва шакллантириш схемаси, математик моделлари танлаб олиш муҳимдир. Бундай тизимларни юқори кўрсаткичга эришишнинг асосий сабабларидан бири бу дастурий мажмуасининг функционал имкониятларига ҳам боғлиқ. ЭҲА тизимининг имкониятларига қуйидагиларни киритиш мумкин: