Tạp chí Công nghệ Sinh học 18(1): 117-125, 2020 117 HOẠT TÍNH TIỀM NĂNG KHÁNG TẾ BÀO GỐC UNG THƯ NTERA-2 CỦA HOẠT CHẤT MALLOAPELTA B PHÂN LẬP TỪ CÂY BÙM BỤP VIỆT NAM Đỗ Thị Thảo 1,2,* , Nguyễn Thị Nga 1 , Nguyễn Thị Cúc 1 , Đỗ Thị Phương 1 , Triệu Hà Phương 1 , Phạm Thị Hải Yến 2 , Hoàng Lê Tuấn Anh 2,3 1 Viện Công nghệ sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam 2 Học viện Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam 3 Viện Nghiên cứu khoa học Miền Trung, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam * Người chịu trách nhiệm liên lạc. E-mail: thaodo74@yahoo.com Ngày nhận bài: 07.11.2019 Ngày nhận đăng: 20.3.2020 TÓM TẮT Các nghiên cứu gần đây đã cho thấy tế bào gốc ung thư (CSCs) liên quan trực tiếp đến sự kháng thuốc, di căn, ung thư tái phát và ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả điều trị bệnh ung thư. Vì thế, CSCs được xem là đích hướng tới cho việc nghiên cứu, tìm kiếm các hợp chất có khả năng phòng chữa ung thư hiệu quả hơn. Hoạt chất malloapelta B được phân lập từ lá cây Bùm bụp (Mallotus apelta) (Lour.) Muel.-Arg, họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) của Việt Nam, đã cho thấy khả năng phòng chữa ung thư in vitro rất tốt, đặc biệt là khả năng ức chế mạnh sự hoạt hoá của yếu tố NF-kB (nuclear factor- kappa B). Trong nghiên cứu của chúng tôi, malloapelta B được khảo sát hoạt tính ức chế sự phát triển tế bào gốc ung thư dòng NTERA-2 và cho thấy có IC 50 = 12,71 ± 0,76 µM. Malloapelta B cũng lần đầu tiên được ghi nhận có tác động tới chu trình phát triển tế bào NTERA-2 khi làm giảm đáng kể tỉ lệ tế bào ở pha G0/G1 (37,48%), gây tăng số lượng ở pha G2/M (31,12%) so với đối chứng (56,81% và 18,96%, một cách tương ứng). Bên cạnh đó, malloapelta B ở các mức nồng độ 100 và 20 µg/mL cũng ức chế NTERA-2 hình thành cụm tế bào và đến sự phát triển khối u tế bào (tumorsphere), hai đặc tính liên quan tới tính tự làm mới của tế bào CSCs. Tuy nhiên, malloapelta B ở các nồng độ nghiên cứu là 2,5 và 5 µM không tác động mạnh và không ảnh hưởng nhiều đến tỉ lệ tế bào có biểu hiện CD44 + /CD24 + , là hai marker bề mặt khá phổ biến của tế bào CSCs. Từ khóa: CD44, CD24, tế bào gốc ung thư CSCs, malloapelta B, NTERA-2 MỞ ĐẦU Theo Tổ chức y tế thế giới (World Health Organization), Việt Nam nằm trong 50 nước thuộc top 2 của bản đồ ung thư (50 nước cao nhất thuộc top 1). Cụ thể, Việt Nam đang xếp ở vị trí 78/172 quốc gia, vùng lãnh thổ khảo sát với tỉ lệ tử vong 110/100.000 người. Khối u ung thư được định nghĩa là tập hợp không đồng nhất các tế bào khác nhau về đặc điểm sinh học và khả năng tự đổi mới (Reya et al., 2001). Trong nhiều nghiên cứu gần đây, các nhà khoa học đã chỉ ra rằng trong khối u in vivo cũng như các dòng tế bào ung thư có chứa một tập hợp nhỏ được gọi là các tế bào gốc ung thư (CSCs) (Singh et al., 2003; Kondo, 2007) liên quan đến kháng thuốc, di căn, ung thư tái phát và ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả điều trị ung thư (Gil et al.,2008). Cũng như tế bào gốc, tế bào gốc ung thư có các đặc điểm như khả năng tự đổi mới, khả năng biệt hóa đa dạng thành các quần thể tế bào ung thư không đồng nhất trong khối u và chống lại quá trình tự chết (apoptosis) (Clarke et al., 2006; Gil et al., 2008). Ngoài ra, CSCs cũng thể hiện khả năng kháng thuốc, kháng xạ trị mạnh. Các con đường tín hiệu Nocth và Wnt tham gia vào sự tự