185 RECENZE / REVIEWS 25 / 2022 / 1 https://doi.org/10.5817/SL2022-1-18 I tylko szok, i wstręt, i pustka. O mrocznym obliczu literatury czeskiej Kamila Woźniak (Wrocław) Joanna Goszczyńska: Mroczne oblicze czeskiej literatury. Karuzela modernizmu. Warszawa: Dom Wydaw- niczy Elipsa, 2021. 148 s. ISBN 978-83-8017-392-7. Ernst Cassirer w jednym z esejów stwierdził, że „człowiek […] jest tym stworzeniem, które ustawicz- nie poszukuje samego siebie – stworzeniem, które w każdej chwili życia musi badać i szczegółowo roztrzą- sać warunki swego istnienia” 1 . Takiego typu bo- haterów poszukujących, bohaterów próbujących walczyć z „ontologiczną niedoskonałością” 2 dotyczy najnowsza monografa polskiej slawistki Joanny Goszczyńskiej, będąca owocem wieloletnich ba- dań i refeksji Autorki. Monografa zatytułowana Mroczne oblicza czeskiej literatury. Karuzela modernizmu wydana została w 2021 roku nakładem Domu Wydaw- niczego Elipsa. Publikacja składa się ze wstępu, siedmiu rozdziałów analitycznych oraz indeksu osobowego. Badaczka już na samym początku jasno i precyzyjnie określa cel przyświecający powstaniu książki. Chodzi o zerwanie ze stereo- typowym, dominującym w Polsce, myśleniem o literaturze czeskiej jako tej, która charaktery- zuje się specyfcznym humorem i opisuje nie- skomplikowaną codzienność „małego czeskiego człowieka” (s. 7). Autorka wychodzi poza nurt mainstreamowy i przywołuje mniej popularne teksty literackie, które cechuje tytułowa mrocz- ność. Opisywanymi twórcami są Josef Čapek, Ladislav Klíma, Jakub Deml, Richard Weiner i Vladislav Vančura. W niniejszej monografi pojęcie moderni- zmu rozumiane jako „rozległa formacja literacka, artystyczna i kulturowa, która z jednej strony zapo- 1 CASSIRER, Ernst: Esej o człowieku. Wstęp do flozofi kultu- ry. Przeł. Anna Staniszewska. Warszawa: Czytelnik, 1971, s. 35. 2 MURAWSKI, Krzysztof: Jaźń i sumienie. Wrocław: Osso- lineum, 1987, s. 26. czątkowuje projekt nowoczesności, z drugiej wyznacza umowne granice postmodernizmu“ (s. 8). Joanna Goszczyńska podkreśla, że warto zwrócić uwagę na inne kategorie analityczne doprecyzujące tak zróżnicowane zjawisko. Mogą nimi być brzydo- ta, szok i wstręt. Wyrażają one ten aspekt cze- skiej międzywojennej prozy modernistycznej, który krąży wokół „mrocznych otchłani ludzkiej psychiki“ (s. 8). Na tego rodzaju paradygmat mo- dernizmu zwraca też uwagę przywoływany w pu- blikacji Richard Sheppard. Autor Problematyki modernizmu europejskiego rozważa podłoże ide- owe modernizmu w trzech jego aspektach: jako zmianę w pojmowaniu tego, co konstytuuje rze- czywistość, jako zmianę w rozumieniu tego, co konstytuuje naturę ludzką i jako zmianę w od- czuwaniu relacji między człowiekiem a rzeczy- wistością 3 . Joanna Goszczyńska potwierdza to, wybierając jako cel swoich analiz twórczość tych pisarzy, którzy postrzegają rzeczywistość przez pryzmat wspomnianych aspektów. Joanna Gosz- czyńska w swoich szkicach, jak je sama określa, pragnie przedstawić całe spectrum mrocznych modernistycznych przestrzeni czeskiej literatury międzywojnia. W rozdziale pierwszym (Ekspresjonistyczne inspiracje w twórczości Josefa Čapka) przywołana zostaje twórczość literacka mało znanego w Pol- sce Josefa Čapka. Joanna Goszczyńska poświęca część rozdziału ekspresjonistycznym inspira- cjom Čapka, zwracając uwagę na spory toczące się na początku XX wieku wokół tego właśnie 3 GLOGER, Maciej: Pozytywizm: między nowoczesnością a modernizmem. Pamiętnik Literacki: czasopismo kwar- talne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 98, 2007, nr 1, s. 15.