Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research Cilt: 12 Sayı: 63 Nisan 2019 www.sosyalarastirmalar.com Volume: 12 Issue: 63 April 2019 Issn: 1307-9581 Doi Number: http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2019.3234 EBÛ YÛSUF’UN (ö. 182/798) KİTÂBÜ’L-HARÂC ADLI ESERİNDE YER ALAN HZ. PEYGAMBER’İN SAVAŞLARI (GAZVELERİ) İLE İLGİLİ RİVAYETLER VE KAYNAKLARI * THE NARRATIVES ABOUT THE BATTLES OF THE PROPHET MUHAMMAD (GHAZAWĀT AL- NABĪ) IN ABŪ YŪSUF’S (d.A.H. 182/A.D. 798) KITĀB AL-HARĀJ AND THEIR SOURCES Yavuz SARI ** Levent ÖZTÜRK *** Öz Hz. Peygamber’in hayatını ve savaşlarını konu edinen eserler yaygın olarak siyer ve megâzî adıyla bilinir. Hz. Peygamber döneminde gerçekleşen tüm askerî seferlere (seriyye ve gazvelere) megâzî, bunlardan Hz. Peygamber’in bizzat katıldığı askerî seferlere ise gazve denilir. Siyer ve megâzî literatüründe zengin bir biçimde kaleme alınmış olan gazvelere dair bilgiler, İslâm literatürünün farklı alanlarında yazılmış eserlerde de karşımıza çıkar. Bu alanlardan birisi de fıkıhtır. İlgili literatürde gazveler hakkında hangi ölçüde bilgi bulunduğu, bu bilgilerin tarihî malzeme olarak kaynaklarının ve değerinin ne olduğu merak konusudur. Günümüze ulaşan erken dönem fıkıh kitaplarının en eski tarihli olanlarından biri Ebû Yûsuf’un (ö. 182/798) Kitâbü’l-Harâc adlı eseridir. Devlet gelirlerini kaleme alan mâlî hukuk türündeki bu eserde gazvelerle ilgili bilgiler de bulunmaktadır. Kitâbü’l-Harâc’ın farklı bölümlerinde yer alan on iki gazveye dair elli bir bilgi ve rivayetten oluşan bu malumat, Ebû Yûsuf’un Hz. Peygamber’in savaşlarına dair önemsenecek bir malzemeye sahip olduğunu göstermektedir. Bu makale Ebû Yûsuf’un Kitâbü’l-Harâc adlı eserinde yer alan bilgilerin hangi gazvelere ait olduğunu, bu bilgilerin kitâb başlıklarına göre dağılımını ve zikredilen rivayetlerin kaynaklarını tespit etmeyi hedeflemektedir. Bu rivayetlerin tespit edilmesiyle gerek İslâm iktisat tarihi gerekse İslâm tarihinin belirli hususlarına yönelik önemli bir malzeme ortaya çıkarılmış olacaktır. Anahtar Kelimeler: İslâm Tarihi, Fıkıh, Megâzî, Ebû Yûsuf, Kitâbü’l-Harâc. Abstract The works on Prophet Muhammad’s life and battles are widely known as sīrah and maghāzī. All the military expeditions (sariyyah and ghazawāt) that took place during the Prophet’s lifetime are called as maghāzī, and the particular ones that the Prophet attended by himself are called as gazwa (pl. ghazawāt). The ghazawāt have been studied comprehensively in sīrah and maghāzī literature and there are some information in the written works in various areas of the Islamic literature as well. One of these areas, which includes narratives on ghazawāt, is Islamic jurisprudence. One the other hand, the information about the ghazawāt in the related literature as well as the value of this information and the sources as historical materials, have been an object of interest. Abū Yūsuf’s (d. 182/798) Kitāb al-Harāj is one of the early Islamic jurisprudence books which survived to the present day. This book had been written for financial law by recordings the state revenues, but there is information about the ghazawāt as well. The information in different chapters of Kitāb al-Harāj, which consists of fifty-one pieces of reports and narratives about the twelve ghazawāt, shows Abū Yūsuf’s knowledge and significant material which he had about Prophet’s battles. This article aims to determine the information on ghazawāt in Abū Yūsuf’s Kitāb al-Harāj according to historical events the distribution of this information according to book titles and the sources of the narratives. By identifying these narrations, an important material will be uncovered for specific aspects of both Islamic economic history and Islamic history. Keywords: Islamic History, Fıqh, Maghāzī, Abū Yūsuf, Kitāb al-Harāj. Giriş Hz. Peygamber’in şahsına duyulan ilginin bir neticesi olarak başta sahabe olmak üzere pek çok âlim tarafından onun hayatıyla alakalı birçok eser kaleme alınmıştır. Bunlar zamanla siyer, megâzî, delâil, hasâis vb. terimlerle ifade edilen özel inceleme alanlarına dönüşmüştür. Bu alanlarda yazılan eserler, Hz. Peygamber’in hayatını ve savaşlarını kaleme alan en zengin çalışmalardır. Kuşkusuz Hz. Peygamber’in hayatıyla ilgili bilgi veren eserler, sadece bu literatür ile sınırlı değildir. Zamanla ihtiyaç duyulan konularda birçok eser kaleme alınmış, buna bağlı olarak pek çok ilim dalı ortaya çıkmıştır. Emevî Devleti’nin (661-750) * Bu makale “Ebû Yusuf’un (ö. 182/798) Kitâbü’l-Harâc Adlı Eserinde Yer Alan Siyer ve Megâzî Rivayetlerinin Tespit ve Tahlili” (Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya 2019) adıyla hazırlamakta olduğumuz yüksek lisans tezimizden üretilmiştir. ** Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslâm Tarihi ve Sanatları Bölümü Yüksek Lisans Öğrencisi, e-posta: yavuz_ihl@hotmail.com *** Prof. Dr., Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslâm Tarihi ve Sanatları Bölümü İslâm Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi, e-posta: leventozturk@outlook.com