GTTAD, Cilt: 5, Sayı: 10, Temmuz 2023 509 Cilt/Volume 5, Sayı/Issue 10, Temmuz/July 2023, ss. 509-522. Geliş Tarihi–Received Date: 12.12.2022 Kabul Tarihi–Accepted Date: 12.01.2023 ARAŞTIRMA MAKALESİ – RESEARCH ARTICLE XIII-XVI. ASIRLARDA DİYÂR-I BEKR BÖLGESİ’NİN İDARİ TAKSİMATI ∗ 10.53718/gttad.1217885 MEHMET SAİT SÜTCÜ ∗∗ ÖZ Diyâr-ı Bekr bölgesi, hem doğu-batı hem de kuzey-güney arasında bir geçiş noktası olmanın yanında, ticaret yollarının kesiştiği bir kavşak olması hasebiyle de tarihi bir önem arzetmiştir. Bu özelliğiyle birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olan bu bölge, zengin bir siyasî, sosyo-ekonomik ve kültürel geçmişe de sahiptir. Buna binaen sürekli cazibe merkezi olmuş ve her zaman tarihi önemini korumuştur. Anadolu’ya gelen Türkmenlerin ilk yerleşim yerlerinden olan Diyâr-ı Bekr bölgesi, birçok millete ev sahipliği yapmıştır. Farklı unsurları bünyesinde barındıran Diyâr-ı Bekr bölgesinde, Moğol İstilası ile başlayan siyasi çekişmeler takip eden üç yüz yılda da devam etmiş ve bölge eski müreffeh görüntüsünden uzak kalmıştır. Binaenaleyh XIII-XVI. asır aralığı siyaseten tam bir kaos ortamına dönüşmüş̧ ve bölgenin sosyo-ekonomik yapısı da bundan ziyadesiyle etkilenmiştir. Doğal olarak bölgenin sınırları da bu durumdan etkilenmiş ve idari taksimat bakımından sürekli bir değişim yaşanmıştır. Bu yüzden bu çalışma bölgenin XIII-XVI. yüzyıl aralığındaki idari yönetimi ve taksiminde yaşanan değişimlere odaklanmıştır. X-XIII. asırda eserler veren müelliflerin Diyâr-ı Bekr bölgesini tarif ettikleri sınırlar, Moğolların bölgeye hâkim olmalarıyla değişikliğe uğramıştır. Hatta el-Cezire bölgesini Diyâr-ı Bekr, Diyâr-ı Rebia ve Diyâr- Mudar olarak üç kısma ayırma usulünden vazgeçtikleri anlaşılmaktadır. Nitekim Hülagû devrinden itibaren İlhanlıların el-Cezire bölgesinin bu üç kısmını zamanla Musul’un merkez olarak gösterildiği Diyâr-ı Bekr bölgesi adı altında birleştirdikleri görülmektedir. Bunu yapmalarındaki asıl sebep ise bölge hâkimiyeti üzerine çatışma halinde oldukları Memlûk Devleti’dir. İlhanlılar ile sürekli savaş halinde olan Memlûk dönemine bakıldığında ise müelliflerinin bölge hakkında verdiği bilgiler daha çok X. asır İslam coğrafyacılarının tekrarından ibaret olduğu için el-Cezire bölgesini Diyâr-ı Bekr, Diyâr-ı Mudar ve Diyâr-ı Rebia olarak üç kısma ayırmaya devam ettikleri görülmektedir. Fakat kendi dönemleri hakkında verdikleri kayıtlarda da yine Diyâr-ı Rebia ve Diyâr-ı Mudar ismini nadiren kullandıkları buna karşın bölge için daha çok Diyâr-ı Bekr ismini ön plana çıkardıkları anlaşılmaktadır. Özellikle İlhanlıların çöküşünden sonra Memlûklerin bölge için bu adlandırmayı kullanmaya devam etmeleri dikkat edilmesi gereken bir noktadır. Bundan dolayı bu çalışmayla Diyâr-ı Bekr bölgesinin bu karmaşık tanımı üzerinden bölgenin sınırları ve idari taksimatı tarif edilecektir. Moğolların bölgeye hâkim olmasından Osmanlıların bölgeyi ilhak ettikleri döneme kadar Diyâr-ı Bekr bölgesinin sınırları tespit edilip, bölgenin XIII. asırdan XVI. asra kadar olan dönemde idari taksimatın değişimi üzerinde durulacaktır. Bu değişimi izleyebilmek adına geniş bir kaynak yelpazesi kullanmak gerekmektedir. Zira X. asır İslam coğrafyacılarından başlamak, akabinde Moğol tarihçilerinin verdiği eserlere bakmak ve en nihayetinde Memlûk tarihçilerinin kayıtlarını kullanmak elzemdir. XVI. asrın bölgedeki hâkim unsuru olan Osmanlılar ile birlikte Akkoyunlu ve Safevi kayıtlarını da ihmal etmemek gerekir. Bu çalışma söz konusu dönemin bütün bu kaynakları titizlikle inceleyerek hazırlanmış ve bölgeyi bir bütün olarak ele alınmıştır. Anahtar Kelimler: Diyâr-ı Bekr Bölgesi, Diyâr-ı Mudar, Diyâr-ı Rebia, el-Cezire Bölgesi, İdari Taksimat. ∗ Bu makale 2020 yılında tamamlanan Doktora tezimde de bir bölüm olarak ele alınmıştı. Geçen süre içerisinde yeni kaynaklar ve yorumlarla genişletilmiş ve aynı zamanda sadece “idari taksimat”a odaklanmış bir halde burada yeniden yayınlanmaktadır. Zira bu makaleye konu olan kısım ilgili tezin “Tarihsel Coğrafya” kısmında biraz daha dağınık bir halde verildiği için burada yalnızca “İdari Taksimat ve Bölgenin Sınırları” üzerinde durulmuş ve yeniden yorumlanmıştır. İlgili tez için bkz. Mehmet Sait Sütcü, XIII-XVI. Yüzyıllarda Diyâr-ı Bekr Bölgesi Tarihi (1243- 1514), Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Doktora Tezi,) Muğla 2020, s. 11-80. ∗∗ Arş. Gör. Dr., Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Muğla/TÜRKİYE, E-Posta: mehmetsutcu@mu.edu.tr, ORCID ID: 0000-0001-6890-8945.