JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS http://www.newjournal.org/ Volume–26_Issue-2_April_2023 181 NINACHILAR BIOEKOLOGIYASI Usanov U.N., Soliyeva G.D Jizzax davlat pedagogika univeristeti o‘qituvchilari Tohirov Sardor Zohid o'g'li Jizzax davlat pedagogika univeristeti talabasi Anotatsiya: Ninachilar eng qadimgi hasharotlar. Gavdasi bosh, ko’krak va uzun ingichka qorin bo’limidan iborat . Boshida kalta mo’ylovlari, juda yirik murakkab ko’zlari joylashgan. Og’iz organlari kеmiruvchi tipda tuzilgan. Qanotlari ikki juft bo’lib, qalin tomirlangan. Ko’pchilik ninachilarning qanoti tanasining ikki Yon tomoniga kеng Yoyilib turadi. Voyaga yetgan ninachilar zararkunanda hasharotlarni qirib foyda kеltiradi. Kalit so’zlar: Mezotoraks, metatoraks, dum jabralari, rektal jabralar, Cordulegaster annulatus, Zygoptera, Globus skimmeri Pantala flavescens. Ninachilar (Odonata) — hasharotlar turkumiga mansub eng qadimgi yirtqich hasharotlar: arxeologlar tomonidan topilgan uzoq ajdodlari qoldiqlari karbon davriga (350-300 million yil oldin) borib taqaladi. Ninachilar guruhining ilmiy lotincha nomi sifatida ishlatiladigan Odonata atamasi birinchi marta 1793- yilda daniyalik entomolog Iogan Kristian Fabrisius tomonidan kiritilgan boʻlib, uni yunoncha „tish“ deb talqin qiladi. Chunki ninachilarning ustki jagʻlarida tishlari borligi sababli, boshqa hasharotlarning koʻpchiligida ham tishli mandibulalar mavjud Gavdasining uzunligi 1,4—120 mm, qanotlari 90 mm gacha yetadi. Fasetkali koʻzlari harakatchan, boshining katta qismini egallaydi. Voyaga etgan ninachining murakkab ko‘zlari har birida 24 000 ommatidiyadan iborat. Moʻylovlari kalta, koʻzga zoʻrgʻa koʻrinadi. Ko'krak qafasi barcha hasharotlardagi kabi uchta segmentdan iborat. Protoraks kichik bo'lib, dorsal tomondan qalqonsimon disk shaklida tekislangan bo'lib, ikkita ko'ndalang tizmalarga ega. Mezotoraks va metatoraks qattiq, qutisimon tuzilishga birlashgan bo'lib, ichki mustahkamlovchi mahkamlanadi va ichidagi kuchli qanot mushaklari uchun mustahkam biriktirmani ta'minlaydi. Ko‘krak qafasida ikki juft qanot va uch juft oyoq bor. Qanotlari uzun, tomirli va pardasimon, uchi torroq, tagida esa kengroq. Orqa qanotlari oldingi qanotlarga qaraganda kengroq, tomirlar esa tubida boshqacha. Ninachilarning aksariyat yirik turlarida urgʻochi qanotlari erkaklarnikiga qaraganda qisqaroq va kengroqdir. Ninachilarning tezligi 57 km/soatgacha rivojlanadi. Oyoqlar kamdan-kam hollarda yurish uchun ishlatiladi, lekin o'ljani qo'lga olish va ushlab turish, o'simliklar ustida ko'tarilish uchun ishlatiladi.