Fıkıh Usulü Tarihinde Kavramların Mantıkla Kesişimi: Âmm Lafızlar Tümel midir? * Osman Said Evdüzen ** Öz: Fıkıh usulünün dil ve yorum bahislerinde yer alan konulardan biri âmm lafızlardır. İlk dönemlerde umum ifadelerin tanımına, varlığına ve kapsamına dair tartışmalar yer alırken Gazzâlî sonrasında klasik mantığın konularından olan tümeller de tartışmada yerini aldı. Bu makale âmm lafızların gönderimde bulunduğu anlamın tümelliğini sorgulamakta ve klasik sonrası usul düşünürlerinin umum-tümel ilişkisine dair teorik açıklamalarını incelemektedir. Makalenin iddiası şudur: Fıkıh usulünün elfâz bahislerinde ele alınan umum ifadelerin tümellere delâletini savunan ve bunu dilin zihnî suretlere vaz olunmasına bağlayan ilk usulcü Gazzâlî’dir (ö. 505/1111). Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) ve sonraki dönem usulcüler ise âmm lafızların tümelliğini kabul etmemiş sadece fertleri arasında tümel bir anlamın var olduğunu savunmuştur. Aynı düşünceyi devam ettiren Karâfî (ö. 684/1285), İsfahânî (ö. 688/1289) ve Sübkî (ö. 771/1370), İbn Sînâ’nın (ö. 428/1037) etkisiyle umum ifadeleri tümel önermeler olarak değerlendirirken Teftâzânî (ö. 792/1390) kapsam kavramı üzerinden hem tüm hem tümel olarak görmüştür. Her iki farklı anlayışın öğretilerini eklektik bir tavırla inceleyen Cem‘u’l-cevâmi‘ üzerine şerh ve haşiye yazan usulcüler ise tüm, tümel ve tümel önerme olmak üzere üç farklı kabul sergilemiştir. Anahtar Kelimeler: Fıkıh usulü, Mantık, Âmm lafız, Tümel, Gazzâlî, Fahreddin er-Râzî, Karâfî, Sübkî, Cem‘u’l- cevâmi‘ Abstract: One of the most important issues in the linguistic of u~ūl al-fıqh is amm expressions. In the early period, existence, definition and signification of amm expressions have been discussed. After al-Ghazzalī (d. 505/1111), universals that one of the subjects of classical logic, also took their place in the discussion. This article aims to examine the universality of the meaning to which is signified by the ‘amm expressions and the theoretical problems that lately discussed by legal theorists. The article argues that for the first time, in the history of legal theory, al-Ghazzalī considered amm expressions, which were elaborated in the language issues of the u~ūl al-fıqh, as universals, and he posited that generality of the expressions is possible through the language’s being assigned ceto mental images. al-Razī (d. 606/1210) and other scholars rejected that amm expressions denote the universals and also accepted being universals among its individuals. Inheriting from Ibn Sīna (d. 428/1037), correspondingly, al-Qarafī (d. 684/1285), Isfahanī (d. 688/1289) and al-Subkī (d. 771/1370) and later scholars considered the expressions as universal propositions. On the contrary to that, Taftazanī (d. 792/1390) argued that the amm expressions are universals and whole (kull). Commentators and glassators of Jam‘al-jawāmi‘ in the later period contended that the amm expressions are universals, whole and universal propositions. Keywords: Islamic Legal Teory, Logic, Amm Expression, Universals, al-Ghazzalī, al-Razī, al-Qarafī, al-Subkī, Jam‘ al-jawami‘ * Bu makale “Mütekellimîn Usulcülerde Lafız ve Tümel İlişkisi (Cem’u’l-cevâmi’ Örneği)” başlıklı yüksek lisans tezinin bir bölümünden geliştirilerek yeniden düzenlenmiş ve iddiaları revize edilmiştir. Makalenin yazımına değerli tavsi- yeleriyle katkı sağlayan Prof. Dr. Abdullah Kahraman’a, çalışmayı baştan sona okuyarak kıymetli eleştirileriyle tashih ve tenkitte bulunan Dr. Arş. Gör. İmam Rabbani Çelik’e, düzeltme önerileriyle katkıda bulunan makalenin anonim hakemlerine, ayrıca dergi editör ve yardımcılarına teşekkür ederim. ** İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Hukuku Doktora Öğrencisi. evduzenosman@gmail.com. Evdüzen, Osman Said. “Fıkıh Usulü Tarihinde Kavramların Mantıkla Kesişimi: Âmm Lafızlar Tümel midir?”, Nazariyat 9/1 (Nisan 2023): 1-30. Atıf© dx.doi.org/10.12658/Nazariyat.9.1.M0161 DOI https://orcid.org/0000-0001-9386-2264 Makale Geliş Tarihi: 31 Ocak 2021 27 Mayıs 2022 Makale Kabul Tarihi: