Osmanlı Bilimi Araştırmaları, XVIII/2 (2017): 1-23 OSMANLI DEVLETİ’NDE AĞIR SANAYİ YATIRIMLARINA BİR ÖRNEK: YALI KÖŞKÜ DEMİR VE MAKİNE FABRİKASI Serdal Soyluer  Osmanlı Devleti'nde Sanayi Devrimi öncesinde genellikle tarımsal ürünlerin işlenmesine ve harp malzemeleri üretimine dayalı bir imalat sektöründen bahsetmek mümkündür. Bu üretimde önceliği devletin ve reayanın temel ihtiyaçlarının karşılanması teşkil eder. Temel ihtiyaçtan kasıt, yiyecek, giyecek ve harp malzemelerinin aksatmaksızın tedarik ve temini meselesidir. Yiyecek sektöründe başı çeken buğdayın un haline getirilmesi hayvan, su veya rüzgâr gücünün döndürdüğü yatay ya da dikey milli çarklardan müteşekkil değirmenlerde gerçekleştirilmekteydi. 1 Giyecek sektörünün önemli ham maddelerinden deri, tabakhanelerde işlendikten sonra haffâf, sarrâc ve deri giyim imalâthanelerinde gerekli tüketim malzemesine dönüştürülmekteydi. İpekli, pamuklu ve yünlü dokuma ise genellikle bir veya birkaç dokuma tezgâhından meydana gelen ve kârhane adı verilen atölyelerde yapılıyordu. 2 Harp malzemesinin ana kaynaklarından olan demir Samakov, Pravişte ve Kiğı; bakır Ergani-Maden; kurşun Keban; barutun ham maddesi olan güherçile ise Konya, Karaman, Niğde, Kayseri, Hezargrad maden yataklarına yakın kâlhane adı verilen rafine tesisleriyle, dökümhanelerde işlenerek devlete ait ilgili silah üretim merkezlerine gönderiliyordu. 3  Yrd. Doç. Dr., Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, serdalsoyluer@mu.edu.tr 1 İnsan, hayvan, su ve hava gücüyle işleyen değirmenlerin çalışma prensipleri hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Brian Cotterell–Johan Kamminga, Endüstri Öncesi Teknolojilerin Mekaniği, Çev. Atilla Bir, Literatür Yay., İstanbul 2002, s. 46-50; Anadolu’daki değirmenlerin tarihi ve teknik tanıtımları için bkz. Atilla Bir, Şinasi Acar, Mustafa Kaçar, Anadolu’nun Değirmenleri, Yapı Endüstri Merkezi Yay, İstanbul 2012; Osmanlı Devleti’nde özellikle 18. yüzyılda ve 19. yüzyılın ilk yarısında İstanbul’un hububat iaşesinin temini ve hububatın işleniş biçimleri hakkında ayrıntılı bir çalışma için bkz. Salih Aynural, İstanbul Değirmenleri ve Fırınları Zahire Ticareti 1740-1840, Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 2002. 2 Donald Quataert, Osmanlı imalat sektörünün sadece loncaya bağlı bir üretim sisteminden ibaret olmadığını, söz konusu dallarda bu sistem haricinde kentsel üretim ve kırsal sanayinin de işin içine dâhil edilmesi gerektiğini savunur. Bkz. Donald Quataert, Sanayi Devrimi Çağında Osmanlı İmalat Sektörü, Çev. Tansel Güney, İletişim Yay., İstanbul 1999, s. 15 vd. 3 Silah imalathaneleri çoğunlukla payitaht İstanbul ve çevresinde konuşlandırılmış olup, ihtiyaç hallerinde ordu gereksinimini karşılamak için ordu ve donanma güzergâhının önemli noktalarında tophane, baruthane ve tüfenkhanelerin kurulduğu bilinmektedir. Bu konuda ve Osmanlı Devleti'nde harp malzemeleri hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. V. J. Parry, “Osmanlı İmparatorluğu’nda kullanılan harp