72 Số 1 (121)/2021 - TẠP CHÍ PHÒNG CHỐNG BỆNH SỐT RÉT VÀ CÁC BỆNH KÝ SINH TRÙNG NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA THỜI TIẾT ĐẾN BIẾN ĐỘNG CÁC CHỈ SỐ RỦI RO MUỖI AEDES TẠI THÀNH PHỐ PLEIKU, TỈNH GIA LAI Phùng Thị Kim Huệ 1,3 , Triệu Nguyên Trung 1 , Hồ Viết Hiếu, 1,5 Lê Trí Vi ễn 1 , Hoàng Hà 5 , Lê Nhật Minh 3 , Lê Sĩ Cẩn 4 , Phan Vũ Hổ 2 , Trần Thị Minh Anh 3 , Phạm Thị Khoa 1 1 Viện nghiên cứu Sức khoẻ và phát triển Giáo dục Tây Nguyên 2 Trung tâm ki ểm soát bệnh tật Gia Lai; 3 Trường THPT chuyên Hùng Vương Gia Lai 4 Sở Y tế Gia Lai; 5 Trường Đại học Duy Tân Tóm tắt Muỗi Aedes trong đó Aedes aegypti và Aedes albopictus là hai vector chính truyền arbovirus (Dengue và Zika,…), phân bố rộng rãi ở các vùng nhiệt đới liên quan mật thiết đến biến động thời tiết cũng như biến đổi khí hậu toàn cầu. Gia Lai là một trong những tỉnh thuộc khu vực Tây Nguyên, hàng năm có chỉ số bệnh sốt xuất huyết cao nên nghiên cứu này đã đề cập đến sự hiện diện phong phú của muỗi Aedes tại thành phố Pleiku, đồng thời xác định ảnh hưởng của thời tiết đến các chỉ số bọ gậy của vector truyền bệnh cũng như tỉ lệ bệnh sốt xuất huyết để có cơ sở đề xuất các bi ện pháp kiểm soát sốt xuất huyết hiệu quả hơn trong bối cảnh nhiệt độ dao động 20ºC - 25ºC, độ ẩm không khí 70% - 90%, mùa mưa kéo dài từ tháng 4 - 10 nên Pleiku luôn thuận lợi cho muỗi Aedes sinh sản và phát triển quanh năm khiến dịch bệnh sốt xuất huyết thường xảy ra. Nghiên cứu này thu thập dữ liệu thời ti ết hàng ngày từ Đài khí tượng thủy văn (KTTV) khu vực Tây Nguyên và tổng hợp dữ liệu hàng tháng, thu thập dữ liệu về các ca bệnh sốt xuất huyết năm 2020 và tính toán t ỷ lệ mắc hàng tháng, điều tra cắt ngang và giám sát mu ỗi Aedes trong vòng 6 tháng (từ tháng 7 - 12/2020), tiến hành so sánh các kết quả với nhau để xác định mức độ ảnh hưởng của các yếu tố thời tiết đến tỉ lệ mắc bệnh sốt xuất huyết với các chỉ số BI (Breteau Index), CI (Container index), HI (House index) của muỗi Aedes. Kết quả nghiên cứu đã xác định có 2 vector chính truyền arbovirus là Aedes aegypti và Aedes albopictus, đồng thời tìm thấy mối tương quan thuận giữa tỷ lệ mắc bệnh sốt xuất huyết, các chỉ số rủi ro muỗi Aedes với lượng mưa, độ ẩm và nhiệt độ tại địa phương. Đây là cơ sở góp phần cải thiện quy trình quản lý bệnh sốt xuất huyết và ki ểm soát vector truyền bệnh trên địa bàn tỉnh Gia Lai cũng như khu vực Tây Nguyên một cách bền vững. Từ khóa: Vector, muỗi Aedes, Arbovirus, chỉ số rủi ro, yếu tố thời ti ết 1.ĐẶT VẤN ĐỀ Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là một trong những bệnh do arbovirus truyền qua muỗi Aedes, theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) số ca sốt xuất huyết hàng năm tăng đều đặn và đạt hơn 3,34 triệu vào năm 2016. Số ca sốt xuất huyết (SXH) được báo cáo từ các quốc gia thành viên tăng gần 7 l ần trong vòng 6 năm gần đây tập trung chủ yếu ở khu vực Đông và Nam Á, Tây Thái Bình Dương, Nam và Trung Mỹ. Hi ện nay số ca SXH bùng phát mạnh tr ở lại, Philippines có 92.267 ca mắc, trong đó có 398 ca tử vong; Malaysia có 62.421 ca mắc tăng gấp đôi so với cùng k ỳ 2018, trong đó có 93 ca tử vong. Ngoài ra, nhi ều nước khác trong khu vực như Việt Nam, Singapore, Trung Quốc,…ghi nhận số ca mắc tăng cao (WHO, 2019). Sự gia tăng và mở rộng toàn cầu của virus sốt xuất huyết (DENV) có thể do một số nguyên nhân bao gồm các yếu tố môi trường và khí hậu. Khí hậu ảnh hưởng trực tiếp đến sự phong phú và phân bố của vật trung gian là vector truyền nên đây là yếu tố quan trọng quyết định đến dịch bệnh. Cùng với các yếu t ố môi trường như mức độ đô thị hóa, sự biến đổi khí hậu có thể dẫn đến sự mở rộng địa lý của muỗi và bệnh sốt xuất huyết (Ebi, 2016), có mối liên hệ tích cực giữa nhiệt độ và sự lây truyền bệnh sốt xuất huyết (Lowe, 2013; Yuan, 2020).