85 NUMAN ÇELEBİ CİHANIN “KIRLANGIÇLARIN DUASI” HİKÂYESİNDE TARİH BAĞLAMINDA UNSURLAR Ranetta GAFAROVA* Giriş Kırım toprakları tarihi boyunca birçok kez fethedilmiş kontrol altına alınmış- tır. İlk zamanlar Kırım’da Kimmerler, Antik Yunanlar, İskitler, Gotlar, Hunlar, Bulgarlar, Hazarlar, Kiev Rus Devleti, Bizans Yunanlıları, Kıpçaklar, Osmanlı Türkleri, Altın Ordu Tatarları ve Moğollar hâkimiyet kurmuştur. 430’dan sonraki yıllarda, Attila’nın amcası Aybars’ın hâkimiyetine giren Alanların, şehirlerini al- masıyla Kırım Yarımadası’nın Türk tarihi ile ilgisi başlamıştır. 6. asrın son Türk boylarının akınları olmuş, 7. asırda Hazar Türklerinin idaresine geçmiştir. 10. yüzyılda Hazarların yıkılışından sonra da Kırım, Hazarya veya Gazarya adında küçük bir devlet olarak kalmıştır. 1239 - Altın Orda (Kıpçak Hanlığı) gelince, kı- yılar dışında bütün Kırım yarımadası bir Türk ülkesi haline gelmiş ve 14. yüzyıl sonlarına kadar Altın Orda idaresinde kalmıştır. Geray soyu Kırım Hanlığı’nın XV. asrın ilk yarısından yılına kadar idare eden hanedandır. Kırım Hanlığı teorik ve pratik bakımlardan Altın Ordu’nun hanlık soyunun bir uzantısıdır (Kırımlı, 2022: 25). 1783’te Kırım Hanlığını Rusya İmparatorluğu tarafından ortadan kal- dırmıştı ve ilhak edilmişti. 1917 – 1918 yy. – Kırım Tatar Halk Cumhuriyeti, 1921’de – Kırım Özerk Sovyet Cumhuriyeti. 1941 y. – II Dünya Savaşı ve Almanların tarafında işgal olmuştu. 13 Nisan 1944 yılında Sovyet Ordusunun gücü ile Kırımı Almanlardan boşaltması ve kurtuluş zaferi. 18 Mayıs 1944’de – Sovyet Birliği’nde Kırım Tatar topluluğunu zorla yerlerinden çıkarmamala- rı ve Orta Asya, Sibirya, Ural’a sürgün edilmişlerdi. 1954 y. – Kırım Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne bağlandı. 1967 y. – Kırım Tatarlarına itibarları iade edildi ancak Kırım’a dönüş izni verilmedi. 1989 tarihinde yayınlayan SSSB Yüksek Sovyet’i Deklarasyonuyla resmen Kırım’a dönme hakkı kazanan Kırım Tatarların yaklaşık yarım asır sonra vatanlarına dönüşü konu edilmişti (Özcan, 2008: 14). 20 Ocak 1991 tarihinde yapılan referandum sonucu Ukrayna’ya bağ- lı olarak Kırım Özerk Cumhuriyeti’nin kuruluşu. 26 Şubat 2014’te ordusunu “savaş hali” koşullarında, alarma geçiren Rusya’nın, “kırmızıçizgilerine” sa- hip çıkacağı, NATO’yu daha fazla içine sokmak istemeyeceği anlaşılmaktadır. Ukrayna – Rusya Krizi: 24 Şubat 2022 tarihinde Rus ordularının Ukrayna’ya girmesiyle başlayan ve hem bölgesel hem de küresel dengeleri değiştiren sıcak çatışmadır. Fakat onun ortasında kalan tekrar Kırım Tatarlardır. Buna bakmadan Kırım Tatar Kırım’da daha hızla sosyal-kültür hayatı gelişiyordu, edebiyat saha- * Doç.Dr., Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, ranetta.gafarova@gmail.com, ORCID: 0000- 0001-8096-2143