Tạp chí Khí tượng Thủy vn 2023, 746, 87-95; doi:10.36335/VNJHM.2023(746).87-95 http://tapchikttv.vn/ TẠP CHÍ KHÍ TƯỢNG THỦY VN Bài báo khoa học ặc điểm và ảnh hưởng của nghịch nhiệt đến nồng độ bụi mịn (PM2.5) tại thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Thị Tuyết Nam 1 *, Nguyễn Ngọc Trinh 2 , Nguyễn Thị Minh Thu 1 , Phạm Thế Bảo 3 1 Khoa Môi trường, Trường ại học Sài Gòn; ntnam@sgu.edu.vn; ntmthu@sgu.edu.vn 2 Khoa Môi trường, Trường ại học Tài nguyên và Môi trường TP. HCM; trinhnn@hcmunre.edu.vn 3 Khoa Công nghệ Thông tin, Trường ại học Sài Gòn; ptbao@sgu.edu.vn *Tác giả liên hệ: ntnam@sgu.edu.vn; Tel.: +84–779534930 Ban Biên tập nhận bài: 15/1/2023; Ngày phản biện xong: 23/2/2023; Ngày đng bài: 25/2/2023 Tóm tắt: Nghịch nhiệt là hiện tượng nhiệt độ không khí ở tầng đối lưu tng theo chiều cao và thường xảy ra trong điều kiện khí quyển ổn định. Sự nghịch nhiệt hạn chế sự phân tán và góp phần làm tng nồng độ của các chất ô nhiễm không khí. Nghiên cứu này nhằm tìm hiểu đặc điểm và ảnh hưởng của nghịch nhiệt đến nồng độ bụi mịn PM2.5 dựa vào dữ liệu thám không và dữ liệu quan trắc nồng độ PM2.5 tại thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn nm 2019– 2020. Kết quả nghiên cứu cho thấy khí quyển có xu hướng ổn định hơn và cường độ của nghịch nhiệt cng cao hơn vào buổi sáng của mùa khô và buổi tối của mùa mưa. Cường độ nghịch nhiệt lớn có thể làm hạn chế sự xáo trộn và phân tán của bụi mịn PM2.5, từ đó làm gia tng nồng độ PM2.5 tại lớp khí quyển gần mặt đất. Kết quả nghiên cứu cng cho thấy có sự gia tng nồng độ PM2.5 vào những ngày xảy ra nghịch nhiệt do sự phân tán của PM2.5 trong không khí suy giảm, từ đó làm tng nồng độ của PM2.5. Ngược lại, vào những ngày không xảy ra nghịch nhiệt, nồng độ PM2.5 trong không khí có xu hướng giảm vì khả nng phân tán của PM2.5 được cải thiện. Từ khóa: Nghịch nhiệt; Ổn định khí quyển; PM2.5; Bụi mịn. 1. ặt vấn đề Ô nhiễm không khí có thể ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người [1]. Phơi nhiễm với PM2.5 (bụi có kích thước hạt nhỏ hơn 2,5 μm) có thể làm tng nguy cơ nhiễm các bệnh về đường hô hấp vì PM2.5 có thể đi sâu vào hệ hô hấp của con người, ví dụ phế nang [2]. Nồng độ của PM2.5 trong môi trường không khí có thể bị tác động bởi nhiều yếu tố khí tượng, bao gồm vận tốc gió, lượng mưa, nhiệt độ không khí, và hiện tượng nghịch nhiệt của khí quyển. Nghịch nhiệt là hiện tượng nhiệt độ không khí ở tầng đối lưu tng theo chiều cao của tầng khí quyển [3] và thường xảy ra trong điều kiện khí quyển ổn định. Sự nghịch nhiệt có thể được phân loại thành nghịch nhiệt mặt đất (radiation inversion) và nghịch nhiệt lắng chìm (subsidence inversion). Hiện tượng nghịch nhiệt mặt đất, còn được gọi là nghịch nhiệt bề mặt, xảy ra chủ yếu vào ban đêm [4] khi nhiệt độ tại mặt đất thấp hơn nhiệt độ tại lớp không khí phía trên. Hiện tượng nghịch nhiệt lắng chìm hình thành khi có sự lắng chìm của khối không khí. Sau đó, khối khí này bị nén lại và có nhiệt độ cao hơn lớp không khí bên dưới do sự gia tng áp suất khí quyển [3]. Hiện tượng nghịch nhiệt hạn chế sự phân tán của các chất ô nhiễm không khí, từ đó làm tng mức độ ô nhiễm không khí [5]. Kết quả một số nghiên cứu trước đây đã cho thấy nồng độ ô nhiễm PM2.5 có liên quan đến hiện tượng nghịch nhiệt