GTTAD, T.C.’nin 100. Yılı Özel Sayısı, Ekim 2023 117 T.C.’nin 100. Yılı Özel Sayısı, Special Issue for the 100th Anniversary of the Republic of Turkey ss. 117-126. Geliş Tarihi–Received Date: 02.04.2023 Kabul Tarihi–Accepted Date: 13.08.2023 ARAŞTIRMA MAKALESİ – RESEARCH ARTICLE CUNGARLARIN TÜRKİSTAN İŞGALLERİ DÖNEMİNDE KIRGIZLAR 10.53718/gttad.1275171 FATİH YAVUZ ∗ ÖZ Cungar Hanlığı, Moğol kökenli bir Türkistan hanlığı idi. Hanlık sınırları en geniş haline ulaştığında, kuzeyde Güney Sibirya’ya, güneyde bugünkü Kırgızistan topraklarına ve doğuda Çin Seddi'nden batıda bugünkü Kazakistan sınırlarına kadar uzanan geniş bir alanı içine alıyordu. 1600’lü yılların ilk yarısında kurulan devlet, siyasi birliğini tamamladıktan sonra bütün dikkatini topraklarını genişletmeye vermişti. Tabii ki ele geçirmek istediği bölgelerin başında içinde Kırgızların da bulunduğu Türk boylarının yaşadığı Türkistan coğrafyası gelmekte idi. Yaklaşık olarak yüzyıl kadar var olan bu devlet, hiçbir zaman Türkistan coğrafyasına karşı olan ilgisini kaybetmedi. Cungar Hanlığı’nın siyasi tarihi sürekli mücadele ve savaşlarla geçmiş, belki de bu süreç devletin sağlam temeller üzerine oturtulmasına engel olmuştur. Kendi içlerinde sürekli var ettikleri bu istikrarsız durum, haliyle mücadele ettikleri komşularına da ki içine Kırgızlar da dâhil sirayet etmiştir. Başta Kırgızlar ve Kazaklar olmak üzere Türkistan coğrafyası yüzyıla yakın yapılan Cungar seferlerine karşı koymak ve önlem almak zorunda kalmıştır. Yapılan bu kadar mücadeleye karşın Cungarlar, bölgede kesin bir üstünlük sağlayamamış, hakimiyet sürekli el değiştirmiştir. Kırgızların ise Cungarlar döneminde yaşadıkları bölge olan Fergana ve Çüy bölgelerine gelmeleri XV. yüzyılda başlamış ve XVIII. yüzyıla kadar devam etmiştir. İlk etapta Fergana bölgesi ile Kaşgar arasında yer alan Alay bölgesine yerleşen Kırgızlar, daha sonra Fergana Dağları'nın kuzeydoğu yamaçlarına ve Karategin'e doğru yayılmışlardır. XVI. yüzyıla gelindiğinde Kırgızlar, Kazaklar ile Şeybaniler arasındaki mücadelede Kazakların yanında yer almışlardır. Cungarların bölgeye geldiği XVII. yüzyılın ortalarında Kırgızlar sadece Cungarlar ile değil kuzeyden gelen Ruslarla da tanışmak zorunda kalmışlardır. Kırgız topraklarının verimli olması ve bu topraklardan ticaret yollarının da geçmesi Hokandlılar ve Rusları olduğu gibi Cungarları da bölgeye çekmiştir. Artık 1755 yılına gelindiğinde Çinliler, Cungar topraklarını ele geçirmek için ülkedeki iç karışıklıklardan yararlanarak saldırıya geçmiş ve Cungar halkını yok etmişlerdir. Cungarların yok edilmesi, Ching Hanedanlığı’nın Moğolistan ve Tibet'i ele geçirmesine ve ilerleyen dönemde idari bir birim olarak Sincan'ın kurulmasına zemin hazırlamıştır. Cungarların siyaset sahnesinden çekilmesi bölge halkının rahatlayacağı anlamına gelmeyecektir. Yeni bir güç olarak Çinliler ortaya çıkacak ve Türkistan coğrafyasını şekillendirmeye çalışacaktır. Cungarlar döneminde bölgesel bir güç olan Kırgızlar, sonraki dönemde de bu özelliğini koruyacak ve Çinliler tarafından buna göre muamele görecektir. Cungar Hanlığı’nın varlığını sürdürdüğü yüzyıllık süreçte Kırgızlar, dönem dönem zor durumda kalsalar da bu saldırılara boyun eğmemiş ve mücadeleye devam etmişlerdir. Bu makale, Kırgızların, Cungar Hanlığı döneminde karşılaştıkları askerî seferler ve bu seferlere karşı yaptıkları mücadeleleri, yine Cungarlara karşı komşu halk ve devletler ile yaptıkları ittifak ve işbirliklerini göstermeyi amaç edinmiştir. Ayrıca Türkistan coğrafyası ve Kırgızların Cungarlar dönemi sonrası durumları ile ilgili de bilgiler verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kırgızlar, Cungarlar, Kazaklar, Türkistan, Cungarya. ∗ Dr. Öğr., Kahramanmaraş İstiklal Üniversitesi, Rektörlük, Ortak Dersler Bölümü, Kahramanmaraş/TÜRKİYE, E-Posta: fatih.yavuz@istiklal.edu.tr, ORCID ID: 0000-0001-5574-0194.