1 Emilia Bala, Ewa Smolska Uniwersytet Warszawski Wydział Geografii i Studiów Regionalnych ul. Krakowskie Przedmieście 30, 00-927 Warszawa ZMIANY UKŁADU KORYTA RZEKI LIWIEC W CIĄGU OSTATNICH 200 LAT ZARYS TREŚCI Na podstawie archiwalnych map analizowano zmiany układu koryta Liwca wciągu ostatnich 200 lat. Do analizy układu koryta wykorzystano klasyfikację Brice’a (1975) oraz wskaźnik krętości rzeki. Cechą charakterystyczną Liwca na początku XIX w. było występowanie odcinków rozgałęzionych. Rzeka stopniowo przekształciła się w jednokorytową meandrującą lokalnie z kanałami przelewowymi. Człowiek w największym stopniu wpłynął na bieg rzeki w górnym odcinku, gdzie zo- stała on całkowicie uregulowana. Zmiany wskaźnika krętości w ciągu ostatnich 200 lat wskazują na tendencję do rozwoju procesów erozji bocznej, szczególnie na odcinkach o naturalnym charakterze. Obecnie rzeka meandruje na ponad 60 % swo- jej długości. Słowa kluczowe: rzeka meandrująca, transformacja koryta, analiza map archiwalnych, Liwiec WSTĘP Koryto każdej rzeki zmienia się w czasie. Takie zmiany można analizować na podstawie archiwalnych materiałów kartograficznych jak i zdjęć lotniczych. Poza ładunkiem jaki transpor- tują rzeki wskaźnikiem dynamiki procesów flu- wialnych jest układ koryta, a przede wszystkim jego stabilność. Rzeki obszaru niżowego, szcze- gólnie niewielkie, cechuje meandrowy przebieg koryta (Florek i in. 2008; Twardy, Klimek 2008). Lokalnie na odcinkach o bardzo małym spadku funkcjonuje anastomozujący układ ko- ryta, w którym brzegi cechuje duża stabilność, jak na przykład Narew w okolicy Suraża (Gra- dziński i in. 2000). Ogólne naturalne tendencje rozwoju koryt zostały zmienione przez odcinanie zakoli i regulację (Falkowski 1967; Florek 1991; Glińska -Lewczuk 2002; Kobojek 2009). Badania układu koryta na podstawie map archiwalnych mają długą tradycję (Trafas 1968, 1975; Teisseyre 1991; Nanson, Kinghton 1996), jednak w wielu regionach Polski brak jest takiego rozpoznania, szczególnie niewielkich rzek. Celem badań było rozpoznanie przemian w przebiegu koryta rzeki Liwiec w czasie ostatnich 200 lat z zastosowaniem klasyfikacji wg Bri- ce’a (1975) (tab. 1) oraz wskaźnika krętości do określenia typów koryta w poszczególnych okre- sach. Niniejsza praca miała również potwierdzić przydatność archiwalnych map topograficznych do analizy układu koryta niewielkiej rzeki. Li- wiec jest typową rzeką Niziny Mazowieckiej, reprezentującą koryta o mniejszym stopniu an- tropogenicznych przekształceń w porównaniu do tych, które występują w centralnej czy połu- dniowej części regionu. OBSZAR BADAŃ Obszar badań obejmuje dolinę Liwca (rys. 1A). Rzeka Liwiec jest lewym dopływem Bugu, uchodzi do niego na 80,5 km biegu, na wysoko- ści ok 80 m npm, powyżej miejscowości Ka- mieńczyk. Długość jej wynosi 143,55 km, w tym na długości 29 km jest uregulowana. Jej średni spadek wynosi 0,52 ‰. Spadek rzeki jest mało zróżnicowany (rys. 2). W górnym biegu wynosi 0,5–0,7 ‰, w środkowym – 0,2–0,4 ‰, w dol- nym zaś – 0,6–0,7 ‰.