Arazide bir fay yüzeyinin kayma yönünü saptamada kullan›lan “elle dokunma” yönteminin geçerlili¤i Validity of the “rubbing” method for the field determination of the shear sense of a fault surface M. Tekin YÜRÜR Hacettepe Üniversitesi, Jeoloji Mühendisli¤i Bölümü, 06532, Ankara ÖZ Bir fay yüzeyinin incelenmesi ile fay hareketinin saptanmas›nda ülkemiz yerbilimcilerinin kulland›klar› bir yöntem, fay yüzeyinde fay çiziklerine paralel olarak elle dokunmada en az sürtünmeyi sa¤layan yönün fay hareket yönü olarak saptanmas› esas›na dayan›r. Bu yaz›da, arazi gözlemleri yard›m› ile bu yöntemin hatalara yol açt›¤› göste- rilerek, arazide bir fay yüzeyindeki kayma yönünün ikincil Riedel k›r›klar›n›n ve di¤er yap›lar›n incelenmesine da- yanan yöntemlerle saptanmas› gerekti¤i önerilmektedir. Anahtar Kelimeler: Fay kinemati¤i, ikincil yap›lar, kayma yönü. ABSTRACT To determine the shear sense on a fault surface, Turkish earthscientists widely use and teach a method that con- sists to rub the surface and to decide for the sense that presents the least resistance to the touch in the direction of the slickenlines. With examples of fault surfaces observed in the field, it is shown that this method induces er- rors and that more reliable methods based on the observation of minor fractures like Riedel shears and other struc- tures should be used to better determine the shear sense of a fault surface in the field. Key Words: Fault kinematics, minor structures, shear sense. Yerbilimleri, 30 (2004), 129-134 Hacettepe Üniversitesi Yerbilimleri Uygulama ve Araflt›rma Merkezi Bülteni Bulletin of Earth Sciences Application and Research Centre of Hacettepe University M. T. Yürür E-mail: tyurur@hacettepe.edu.tr G‹R‹fi Yazar, bu makalede meslektafllar›n›n ülkemizde kulland›klar› ve halen ö¤retilmekte olan bir yön- temi ele almaktad›r. Bu yöntem, sahada izlenen fay yüzeylerinin incelenmesi sonucu hareket yö- nünü belirlemeye yöneliktir. Bu yöntemle, yerbi- limci fay çizikleri do¤rultusunda fay yüzeyine eli- ni sürtmekte ve kayman›n en kolay oldu¤u hare- ket yönünü fay hareketi olarak saptamaktad›r. Bu makalede; Ankara kuzeyinde (fiekil 1) yap›- lan arazi gözlemleriyle bu yöntemin do¤ru so- nuçlar vermedi¤i gösterilerek, fay yüzeyinde bu- lunan çeflitli ikincil yap›lar yard›m› ile bu yönün saptanmas› önerilmektedir. Fay yüzeyi yap›lar› fiekil 2a’da bir fay yüzeyinde gözlemlenebilecek ikincil yap›lar gösterilmifltir. S›kl›kla rastlanan bu tür yap›lar, fay› oluflturan ve yüzeyde harekete neden olan gerilmelerle oluflan tansiyon çatlak- lar› ve Riedel (Riedel, 1929) k›r›klar›d›r. Riedel k›r›klar›, ana fay düzlemi ile yapt›klar› aç› ve ha- reket yönü itibariyle ana fay hareket yönünde veya bu yönün tersinde bir fay mekanizmas›na sahip olmalar›na göre ikiye ayr›l›rlar (fiekil 2b). Faylanman›n geliflti¤i malzemenin içsel sürtün- me aç›s› (φ) ise, Riedel k›r›klar›ndan R fayla Teknik Not/Technical Note