10 Khoa học Y - Dược 63(12) 12.2021 Đặt vấn đề Theo GLOBOCAN 2020 [1], ung thư gan là loại bệnh phổ biến thứ 6 trên thế giới, với khoảng 905.677 trường hợp mới phát hiện và 830.180 trường hợp tử vong hàng nm. Ở Việt Nam, ung thư gan đứng đầu về số ca mắc (ước tính khoảng 26.418) và tử vong (khoảng 25.272) [1]. Dạng ung thư gan thường gặp nhất là UTBMTBG, chiếm 75-85% [2]. Một trong những nguyên nhân chính dẫn tới UTBMTBG là do nhiễm virus VGB mạn tính. Khi nhiễm virus, cơ thể sẽ xảy ra sự đáp ứng miễn dịch bẩm sinh bằng cách tiết ra các interferon (IFN) và cytokine để kích hoạt quá trình viêm. Những IFN và cytokine gắn với các thụ thể trên bề mặt tế bào, hoạt hoá con đường JAK/STAT, từ đó hình thành quá trình phosphoryl hoá protein JAK [3]. Các protein này sau khi được kích hoạt sẽ phosphoryl hoá protein STAT. Protein STAT khi đó sẽ ở trạng thái dimer và di chuyển vào trong nhân, đóng vai trò là yếu tố phiên mã, hoạt hóa phiên mã của các gen liên quan đến con đường tín hiệu. Khi quá trình viêm nhiễm kéo dài dẫn tới sự rối loạn hoạt động của các con đường tín hiệu trong tế bào, cụ thể là JAK/STAT [4]. Sự truyền thông tin của các IFN và cytokine qua con đường JAK/STAT có thể được điều hòa âm qua sự hoạt động của họ protein SOCS (gồm 8 thành viên: SOCS1 đến SOCS7 và CISH). Protein SOCS điều hòa con đường truyền tín hiệu JAK/STAT qua 3 cách: i) Liên kết trực tiếp với JAK, ức chế sự phosphoryl hóa của JAK; ii) Cạnh tranh với STAT cho vị trí gắn trên JAK, cản trở sự hoạt hóa STAT; iii) Liên kết với protein tín hiệu và phức các enzyme protease để phân giải protein [4]. SOCS1 là một protein nội bào có vai trò quan trọng trong một số loại tín hiệu cytokine, chẳng hạn như IFN-γ, interleukin (IL)-2 và IL-4. Khi có sự biến đổi ác tính đối với một số bệnh ung thư thường gặp (như UTBMTBG, ung thư phổi không tế bào nhỏ, ung thư đầu cổ), biểu hiện SOCS-1 giảm dẫn đến con đường tín hiệu JAK/STAT - con đường dẫn truyền tín hiệu cytokine chính bị diễn ra quá mức [5]. Từ điều kiện thực tế đặt ra, chúng tôi thực hiện nghiên cứu này nhằm mục tiêu đánh giá mức độ biểu hiện của gen ánh giá mức độ biểu hiện của gen SOCS1 trên bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan liên quan đến nhiễm virus viêm gan B Võ Thị Thúy Qunh 1 , Trần Thị Phương Thảo 2 , Nguyễn Việt Phương 3 , Phạm Vn Dng 4 , Nguyễn Lnh Toàn 5 , Hoàng Vn Tổng 4, 5* 1 Trung tâm Y học Hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai 2 Viện Nghiên cứu Hệ gen, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam 3 Bệnh viện Quân y 103, Học viện Quân y 4 Viện Nghiên cứu Y Dược học Quân sự, Học viện Quân y 5 Bộ môn Sinh lý Bệnh, Học viện Quân y Ngày nhận bài 6/9/2021; ngày chuyển phản biện 10/9/2021; ngày nhận phản biện 11/10/2021; ngày chấp nhận đng 15/10/2021 Tóm tắt: Ung thư biểu mô tế bào gan (UTBMTBG) là dạng thường gặp của ung thư gan và một trong các nguyên nhân được xác định là do nhiễm virus viêm gan B (VGB) mạn tính. Sự đáp ứng miễn dịch của cơ thể với virus VGB làm kích hoạt con đường truyền tín hiệu và hoạt hóa phiên mã (Janus kinase/signal transducers and activators of transcription - JAK/STAT). Suppressor of cytokine singnaling 1 (SOCS1) được biết đến là một trong các yếu tố điều hòa âm con đường JAK/STAT. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm đánh giá mức độ biểu hiện gen SOCS1 và tương quan giữa các đặc điểm chỉ số cận lâm sàng với biểu hiện gen này trong UTBMTBG nhiễm virus VGB. Mức độ biểu hiện mRNA SOCS1 được xác định trên mẫu mô gan lành lân cận và mô u gan từ 44 bệnh nhân UTBMTBG bằng phương pháp realtime RT-PCR. Kết quả cho thấy, mức độ biểu hiện gen SOCS1 ở mô gan lân cận u cao hơn, có ý ngha thống kê so với mô u gan (p=0,003). Biểu hiện gen SOCS1 cao ở mô lành lân cận được quan sát thấy ở nhóm có 1 khối u (p=0,024), kích thước khối u ≤5 cm (p=0,011), có sự xâm lấn mạch (p=0,047) và không có sự xâm lấn mạch (p=0,007). Số lượng hồng cầu có tương quan thuận với mức độ biểu hiện của gen SOCS1 (Spearman’s rho=0,359, p=0,018). Từ các dữ liệu thu nhận được, biểu hiện gen SOCS1 có thể được xem là yếu tố tiềm nng tham gia vào quá trình sinh bệnh học của UTBMTBG. Từ khóa: JAK/STAT, SOCS1, ung thư biểu mô tế bào gan, virus viêm gan B. Chỉ số phân loại: 3.2 * Tác giả liên hệ: Email: hoangvantong@vmmu.edu.vn DOI: 10.31276/VJST.63(12).10-14