Przegląd Socjologii Jakościowej • www.przegladsocjologiijakosciowej.org 41 ©2014 PSJ Tom X Numer 2 40 N iniejszy artykuł poświęcony jest, po pierwsze, prezentacji zastosowania programu NVivo jako kluczowego elementu warsztatu metodologicznego w badaniach jakościowych prowadzonych w warun- kach wąskich ram czasowych, po drugie – podejmuje kwestię projektowania procesu badawczego pod ką- tem zastosowania komputerowego wsparcia analizy danych jakościowych (CAQDA), po trzecie, wskazuje na istotny problem wynikający z rosnących mocy ob- liczeniowych komputerów osobistych i tym samym możliwości oprogramowania CAQDA. Autor artykułu jest świadomy faktu, że niektóre z omawianych tu procedur powinny zostać opisa- Maciej Brosz Uniwersytet Gdański Badanie jakościowe w warunkach niedoszacowania czasu – czyli o konieczności „podążania na skróty”. Organizacja procesu badawczego pod kątem zastosowania komputerowego wsparcia analizy danych jakościowych Abstrakt Słowa kluczowe Artykuł poświęcony jest organizowaniu procesu badawczego pod kątem zastosowania oprogra- mowania NVivo. Prezentowane badania zostały przeprowadzone w warunkach niedoszacowa- nia czasu. Zastosowanie CAQDA oraz odpowiednia organizacja badania pozwoliły zmieścić się w harmonogramie narzuconym przez instytucję zlecającą. Organizacja i podział pracy, przygo- towanie odpowiednio sformatowanych dokumentów oraz uzupełnienie jakościowej bazy danych o zbiór atrybutów bazujących na danych standaryzowanych znacząco usprawniły opracowywa- nie wyników. CAQDAS, NVivo, autokodowanie, segmentacja danych, importowanie ilościowych baz danych, kwerenda macierzowa, macierz ramowa Maciej Brosz, asystent w Zakładzie Socjologii Stoso- wanej Instytutu Filozofi, Socjologii i Dziennikarstwa Uni- wersytetu Gdańskiego oraz analityk w Pracowni Realizacji Badań Socjologicznych UG. Jego główne zainteresowania to socjologia mieszkalnictwa, rewitalizacja zdegradowa- nych obszarów miejskich, problematyka bezrobocia oraz metodologia nauk społecznych. Adres kontaktowy: Instytut Filozofi Socjologii i Dziennikarstwa Uniwersytet Gdański ul. Bażyńskiego 4, 80-952 Gdańsk e-mail: maciej.brosz@ug.edu.pl ne z pominięciem skrótów myślowych i z pełnym uzasadnieniem poszczególnych stwierdzeń. W ten sposób tekst stałby się bardziej użyteczny dla ba- daczy, którzy rozpoczynają swoje poszukiwania w obszarze metod komputerowego wspomagania badań jakościowych. Stosowanie takiego podej- ścia nie jest jednak konieczne, ponieważ w ostat- nich latach opublikowano szereg tekstów, które przybliżają podstawowe zagadnienia związane z CAQDA (zob. np. Bieliński, Iwińska, Rosińska- -Kordasiewicz 2007; Brosz 2012; Niedbalski, Ślęzak 2012; Niedbalski 2013). Zasadne wydaje się zatem pominięcie ich w niniejszym opracowaniu przy jednoczesnym zogniskowaniu uwagi na kwestiach bardziej złożonych. Logika funkcjonowania rynku badawczego oraz projektowe realia prowadzenia działalności ba- dawczej wyznaczają określony reżim czasowy. Na ogół oznacza to konieczność przeprowadzania „szybkich” badań – najlepiej „na wczoraj” lub też z nieodpowiedzialnie zaplanowanym kalendarzem działań. Nowoczesne technologie znajdujące wyraz w najnowszych wydaniach specjalistycznego opro- gramowania dostarczają funkcjonalności – w po- łączeniu z mocami obliczeniowymi komputerów – umożliwiające stawianie czoła wymogom współ- czesności. Prowadzanie działalności badawczej w ramach przedsięwzięć i projektów fnansowanych ze środków unijnych związane jest nierzadko z do- świadczaniem przez badaczy konsekwencji wdra- żania założeń przyjmowanych przez podejmują- cych działania w ramach projektów. Założenia te, przyjmowane często bez konsultacji ze specja- listami zajmującymi się działalnością badawczą, dotyczą bardzo istotnych zagadnień. Przykładem mogą tu być: harmonogram realizacji badań, me- todologia badań oraz dobór technik gromadzenia informacji, wielkości próby i inne. Nie jest celem niniejszego artykułu przedstawienie owych kło- potliwych konsekwencji, ale raczej strategii ra- dzenia sobie z niektórymi z nich. W tym konkret- nym przypadku chodzi o konsekwencje przewi- dzianych w projekcie – i tym samym wpisanych do wniosku projektowego – ram czasowych oraz liczebności wywiadów. Ostatnim ogniwem w łań- cuchu decyzyjnym okazał się wybrany podmiot przeprowadzający badanie, co oznaczało koniecz- ność postępowania według podjętych wcześniej założeń. Wyzwanie okazało się niebagatelne: osiemdziesiąt indywidualnych wywiadów pogłę- bionych, z czego trzydzieści w trudnodostępnej zbiorowości, a do tego – jeden miesiąc na reali- zację fazy terenowej i opracowanie raportu. Nale- ży w tym miejscu zaznaczyć, że – choć z dużym wysiłkiem – badanie zostało zrealizowane. Zgro- madzone przy tej okazji doświadczenia stanowią podstawę rozważań o możliwościach współcze- snych programów komputerowych oraz o poten- cjalnych skutkach podążania „na skróty” w bada- niach jakościowych. Na przestrzeni ostatniej dekady moc obliczeniowa standardowego komputera osobistego wzrosła kil- kakrotnie, potencjał ten został efektywnie wyko- rzystany przez twórców oprogramowania CAQDA. Przykładowo – w 2004 roku, chcąc przeprowadzić badanie jakościowe ze wspomaganiem kompu- terowym obejmującym tekstualizację danych, kodowanie, wizualizację powiązań pomiędzy Badanie jakościowe w warunkach niedoszacowania czasu – czyli o konieczności „podążania na skróty”. Organizacja procesu badawczego pod kątem zastosowania komputerowego wsparcia analizy danych jakościowych