Türkiye’de Düzenlenen Deney Hayvanı Kullanım Sertifikası Eğitimlerinin Rakamsal Analizi Burcu ERDOĞAN BOZ 1 , Raziye Tamay BAŞAĞAÇ GÜL 2 1 Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 06110, Ankara 2 Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Veteriner Hekimliği Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dalı 06110, Ankara GİRİŞ Deney hayvanları üzerinde yapılacak araştırma ve eğitim maksatlı deneysel çalışmaların; haklı gerekçelerinin ortaya konulması, bilimsel hedefler ve etik ilkeler temel alınarak düzenlenmesi ve yürütülmesi; hayvan haklarının korunması ve hayvanların insan kaynaklı zarar görmelerinin önlenmesi bu çalışmaları gerçekleştirecek olan araştırmacılar açısından bir yükümlülük teşkil etmektedir. (1). Bu yükümlülüğün yerine getirilebilmesinde ilgili kişilerin gerekli eğitimi almış ve belirli bir yetkinliğe ulaşmış olmaları büyük önem taşımaktadır . Bu nedenle hayvanların bakımı ve kullanımı ile ilişkili tüm personel yeterli düzeyde eğitilmiş, bilimsel kalitenin ve hayvanların refahının temini maksadıyla laboratuvar hayvanı biliminin temellerine dair yeterli yetkinliği kazanmış olmalıdır (2). Şekil 1. 2021 yılı Şubat ayı itibariyle yönergeleri HADMEK tarafından onaylanmış ve aktif olarak çalışmalarını sürdüren HADYEK’lerin illere göre dağılımı Deney hayvanları kullanım sertifikası eğitim programlarının detayları ilk olarak 2007/11 sayılı “Deney Hayvanları Kullanım Sertifikası Eğitim Programına Dair Genelge” ile düzenlenmiştir . Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmeliğin; 2014 yılında aynı başlıklı yeni bir Yönetmelikle güncellenmesinin ardından 2017 yılında eğitim programı ile ilgili Genelgede ilk revizyon çalışması gerçekleştirilmiştir (4). Günümüzde; içeriği HADMEK tarafından alınacak kararla belirlenen ve HADYEK’ler tarafından düzenlenen deney hayvanları kullanım sertifikası eğitim programları, Tarım ve Orman Bakanlığı’nca yayımlanan ve halen yürürlükte olan 2019/3 sayılı Genelge çerçevesinde yürütülmektedir (5). Bu çalışmada, bu programlar çerçevesinde eğitim ve sertifika alan katılımcı sayıları, eğitimi düzenleyen kuruluşların nitelikleri (üniversite, kamu kurum/kuruluşu, özel) ve ilgili yasal düzenlemede yapılan revizyonların ardından düzenlenen eğitimlerin hayvan guruplarına göre dağılımları istatistiksel olarak incelenmiştir . MATERYAL METOT Araştırmada, 2007 -2016 yılları için Tarım ve Orman Bakanlığının ilgili birimince tutulan kayıtlar; 2017 yılı ve sonrası için ise bu kayıtlara ek olarak; 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu kapsamındaki iş ve işlemler ile bunlar neticesinde oluşan verinin verimli kullanımı ve takibi maksadıyla 2014 yılında kurulan Tarım ve Orman Bakanlığına ait Hayvanları Koruma Bilgi Sistemi (HAYBİS)’nde yer alan veriler kullanılmıştır . Bakanlığın ilgili birimince tutulan kayıtlarda eğitimi düzenleyen kurum, eğitim tarihi, sertifika alan katılımcı sayısı ve sertifikanın kategorisi; HAYBİS veri tabanında ise bu bilgilere ek olarak katılımcı bilgileri ve katılımcıların başarı puanları yer almaktadır . Bu çalışmada bahse konu veriler analiz edilerek düzenlenen eğitimlere ilişkin farklı unsurların yıllara göre değişimleri ortaya konmuştur . *2023 yılı ilk 6 aylık dönem verileri kullanılmıştır. Şekil 2. 2007 – 2023 yılları arasında HADYEK’ler tarafından düzenlenen eğitimlerin yıllara göre dağılımı Eğitimlerin düzenlendiği iller bazında yapılan değerlendirme sonucunda; günümüze kadar 51 ilde deney hayvanları kullanım sertifikası eğitim programlarının düzenlendiği, söz konusu eğitimlerin yaklaşık %25 inin İstanbul ilinde, %19’unun ise Ankara ilinde gerçekleştirildiği tespit edilmiştir . Bu iki ilimizi yaklaşık %4’lük oranlar ile İzmir ve Konya illeri takip etmektedir (Şekil 3). Şekil 3. Düzenlenen eğitimlerin illere göre dağılımı Hayvan gruplarına göre eğitim programları incelendiğinde; 2019 – 2023 yılları arasında 1. Grup için 266, 2. Grup için 5, 4. Grup için 2, 5. Grup için 19 ve 6. Grup için ise 13 eğitimin düzenlendiği tespit edilmiştir . 3, 7 ve 8. Gruplar için eğitim düzenlenmemiştir (Şekil 4). SONUÇ Tarım ve Orman Bakanlığının ilgili biriminden ve HAYBİS’ten elde edilen veriler değerlendirilerek ülkemizde düzenlenen deney hayvanı kullanım sertifikası eğitimlerinin rakamsal analizi elde edilmiştir . Verilerden, eğitim programları ile ilgili yasal yapılanmayı izleyen iki yıl içerisinde eğitim sayısının yılda 40’a ulaştığı ve ilgili Yönetmeliğin revize edildiği yıl (2014) eğitim sayısında ani bir artışın yaşandığı anlaşılmaktadır . COVID - 19 pandemisinin başlangıcında yayımlanan 2019/3 sayılı Genelge ile, 40 saati teorik 35 saati uygulama olan 75 saatlik eğitimin teorik kısmının - katılımın tespiti şartıyla - uzaktan yapılmasına olanak sağlanması; eğitimlerin pandemi döneminde de kesintisiz olarak sürdürülmesini sağlamıştır . Eğitimleri düzenleyen kurum/kuruluşların nitelikleri değerlendirildiğinde; eğitimlerin %70’inden fazlasının üniversiteler tarafından düzenlendiği; genellikle kendi çalışanları için ihtiyaç dahilinde eğitim programları açan kamu kurumlarında bu oranın azami %25 olduğu belirlenmiştir . Eğitim programlarının 2012 yılından bu yana özel sektör tarafından kurulan HADYEK’lerce de yürütüldüğü görülmüş; son yıllarda özel HADYEK sayısında artış kaydedildiği gözlenmiştir . Eğitim programlarının düzenlendiği iller temel alındığında, eğitimlerin neredeyse yarısının İstanbul ve Ankara’da gerçekleştirildiği; 30 ilde ise hiç eğitim programı yapılmadığı saptanmıştır . Bu durumun; o illerde HADYEK’lerin bulunmaması veya mevcut HADYEK’lerin eğitim programları açmayı tercih etmemelerinden kaynaklanmış olabileceği düşünülmektedir . Nedeni ne olursa olsun eğitim programlarının açılmaması; bu illerdeki araştırmacıların bilgiye ulaşılabilirliklerini ve hayvanlar üzerinde çalışma yapabilme yetkisi alabilmelerini olumsuz yönde etkilemiş olmalıdır . Bu çalışma ile 2019/3 sayılı Genelge gereğince hayvan grupları özelinde düzenlenen eğitim programları da ele alınmış ve birinci sırayı, araştırmalarda sıklıkla tercih edilen 1. Grup için düzenlenen eğitim programlarının aldığı görülmüş; 2., 4., 5. ve 6. Gruplar için de zaman zaman eğitim programlarının düzenlendiği gözlenmiştir . Tarım ve Orman Bakanlığınca yayımlanan yıllık deney hayvanı kullanımı istatistik raporlarına göre 8. Grup hariç diğer hayvanların araştırmalarda kullanıldığı bilindiğinden, 2019/3 sayılı Genelge gereğince ilk kez sertifika alacak araştırmacılar için (çalışma yapacakları türe uygun bir sertifika edinmek zorunda olduklarından) bu durumun sorun oluşturacağı öngörülmektedir . Tarım ve Orman Bakanlığı’nca 2 Nisan 2019 tarihinde yayımlanan 2019/3 sayılı Deney Hayvanları Kullanım Sertifikası Eğitim Programına Dair Genelge ile eğitimler Tablo 1’de yer verilen 8 hayvan grubu dahilinde gruba özgü olarak düzenlenmeye başlanmıştır . Şekil 4. 2019-2023 yılları arasında düzenlenen eğitimlerin hayvan gruplarına göre dağılımı) KAYNAKLAR Başağaç Gül, R. T. (2009). Bilimsel Araştırmalar ve Hayvan Deneyleri. Bilim Etiği ve Bilim Tarihi Ed. B. Arda (s. 189-215). içinde Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi. Çobanoğlu, N., & Aydoğdu, İ. (2009). Tıp Araştırmaları ve Hayvan Hakları Açısından Hayvan Deneyleri Etik Kurulları. Türk Tıp Dizini, s. 112-118. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü. (2023). 5199 Sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ve İlgili Mevzuatı. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü: https://www.tarimorman.gov.tr/DKMP/Menu/46/5199-Sayili-Hayvanlari-Koruma-Kanunu-Ve-Ilgili-Mevzuati adresinden alındı National Research Council. (2001). Guide for the Care and Use of Laboratory Animals. Washington, D.C.: The National Academies Press. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Arşivi. (2023, Temmuz). Ülkemizde deney hayvanları ile yapılacak olan bilimsel araştırma, test, eğitim, öğretim gibi temel etkinliklerde kullanılan yöntem ve materyaller ile ilgili kabul edilebilir etik standartların belirlenmesine ilişkin esaslar 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’na istinaden hazırlanan “Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik” ile düzenlenmiştir . Yönetmelik uyarınca, deney hayvanlarının kullanılmasına ilişkin etik ilkeleri belirlemek ve yerel etik kurulların, kuruluş ve çalışmaları ile ilgili tüm usul ve esasları denetlemek amacıyla Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulu (HADMEK) oluşturulmuş ve ilgili Bakanlık tarafından kuruluş ve çalışma izni verilmiş olan hayvan üretim üniteleri ve/veya barındırma üniteleri bulunan özel ve resmi kurum ve kuruluşların çatısı altında hayvan deneyleri yerel etik kurulları (HADYEK) yapılandırılarak işlerlik kazandırılmıştır (3). Yönergeleri HADMEK tarafından onaylanmış ve faaliyetlerine devam eden HADYEK’lerin illere göre dağılımına Şekil 1’de yer verilmiştir . BULGULAR Tarım ve Orman Bakanlığı ilgili birimince tutulan kayıtlar ile HAYBİS’te yer alan kayıtlar incelendiğinde, 2007 - 2023 yılları arasında 703 adet deney hayvanları kullanım sertifikası eğitim programı düzenlendiği tespit edilmiştir (Şekil 2). Haziran 2023’ün sonuna kadar düzenlenen söz konusu 703 eğitimde toplam 30666 kişinin sertifika aldığı belirlenmiştir . Deney hayvanları kullanım sertifikası eğitim programlarını düzenleyen kurum/kuruluşlar incelendiğinde; bu programların üniversite, kamu kurumları ve özel sektör tarafından gerçekleştirildiği görülmüştür . Veriler incelendiğinde, eğitim programlarının 2007 yılında yalnızca üniversiteler tarafından düzenlendiği, 2008 yılında ise eğitimlerin %75’inin üniversiteler, %25’inin kamu kurumlarınca düzenlendiği saptanmıştır . Özel sektör tarafından eğitim düzenlenmesi uygulamasının ise 2012 yılında başladığı belirlenmiştir. Tablo 1. 2019/3 sayılı Genelgeye göre eğitim kapsamındaki hayvan grupları