Tạp chí Công nghệ Sinh học 14(1): 23-28, 2016 23 NGHIÊN CỨU TẠO DÒNG TẾ BÀO LAI SINH KHÁNG THỂ ĐƠN DÒNG KHÁNG ĐỘC TỐ STAPHYLOCOCCAL ENTEROTOXIN B (SEB) CÓ NGUỒN GỐC TỪ STAPHYLOCOCCUS AUREUS Nghiêm Ngọc Minh 1 , Nguyễn Thị Hoài Thu 2 , Phạm Thùy Linh 2 , Thân Đức Dương 3 , Vũ Thị Thu Hằng 3 , Lê Văn Phan 4 1 Viện Nghiên cứu hệ gen, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam 2 Viện Công nghệ sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam 3 Công ty Cổ phần Phát triển Công nghệ Nông thôn 4 Học viện Nông nghiệp Việt Nam Ngày nhận bài: 06.11.2015 Ngày nhận đăng: 20.3.2016 TÓM TẮT Tụ cầu vàng Staphylococcus aureus (S. aureus) sản sinh ra 11 loại độc tố và 20 độc tố ruột (từ SEA đến SEE, từ SEG đến SER và SEU). Trong đó, độc tố ruột nhóm B (Staphylococcal enterotoxin B - SEB) là dạng độc tố chịu nhiệt gây bệnh đường ruột thường gặp trong các vụ ngộ độc thực phẩm liên quan đến tụ cầu. Các triệu chứng của nhiễm độc SEB khởi phát là sốt đột ngột, khoảng 40-41 o C, ớn lạnh, nhức đầu, đau cơ và ho khan. Trường hợp nặng, bệnh nhân cảm thấy khó thở và tức ngực. Khi ăn phải độc tố, bệnh nhân bị viêm ruột dẫn tới buồn nôn, nôn và tiêu chảy. Mặc dù SEB không được coi là độc tố gây chết, nhưng với mức độ phơi nhiễm cao có thể dẫn đến nhiễm trùng, sốc và tử vong. Trong nghiên cứu này, để sản xuất kháng thể đơn dòng đặc hiệu cho SEB, kháng nguyên tái tổ hợp SEB đã loại bỏ độc tính được dùng để gây miễn dịch trên chuột tạo tế bào lympho B mẫn cảm kháng nguyên. Tế bào lympho B mẫn cảm kháng nguyên thu được từ lách và hạch của chuột được dung hợp với tế bào Myeloma để tạo dòng tế bào lai hybridoma sinh kháng thể đơn dòng. Bằng phản ứng ELISA và Western blot, chúng tôi đã sàng lọc được dòng tế bào lai tiết kháng thể đơn dòng đặc hiệu cho kháng nguyên SEB. Kết quả thu được từ nghiên cứu này cho thấy, kháng nguyên tái tổ hợp SEB có khả năng gây đáp ứng miễn dịch ở chuột BALB/c tạo kháng thể đơn dòng kháng lại kháng nguyên SEB. Kháng thể đơn dòng tạo ra sẽ được sử dụng để chế tạo que thử phát hiện nhanh độc tố SEB trên cơ sở sắc ký miễn dịch. Từ khóa: ELISA, kháng nguyên tái tổ hợp SEB, kháng thể đơn dòng, tế bào lai hybridoma, western blot ĐẶT VẤN ĐỀ Tụ cầu vàng S. aureus là một trong những nguyên nhân chính gây ngộ độc thực phẩm do chúng tiết ra các độc tố ruột staphylococcal enterotoxins (SEs). Trong đó, độc tố SEB bền với nhiệt là tác nhân chính thường gặp nhất trong các vụ ngộ độc thực phẩm do S. aureus (Jones, Khan, 1986). SEB hoàn chỉnh bao gồm một trình tự tín hiệu (signal peptide) gồm 27 amino acid ở đầu N (Jones, Khan, 1986). SEB ở dạng hoạt động là 1 chuỗi polypeptide đơn gồm 239 amino acid với khối lượng phân tử khoảng 28,336 kDa. Cấu trúc không gian của SEB gồm: 7 vùng xoắn α; 14 phiến gấp nếp β và một cầu nối disulfite nối cysteine ở vị trí 120 và 140 (Kijek et al., 2000). Protein SEB hình thành 2 vùng cấu trúc đặc biệt phức tạp được đóng gói nhỏ gọn chặt chẽ, cho phép SEB chống lại sự tác động của các protease trong dịch ruột, dạ dày như trypsin, chymotrypsin và papain (Le Loir et al., 2003). SEB là một siêu kháng nguyên, nó liên kết trực tiếp với phân tử phức hợp tương mô lớp II của tế bào trình diện kháng nguyên và vùng Vβ của thụ thể tế bào T theo cách thức không đặc hiệu kháng nguyên, dẫn đến sản sinh lượng lớn cytokine là chất trung gian gây độc của SEB (Stiles et al., 2001). SEB gây độc cho đường tiêu hoá, đường hô hấp, các vết thương, thậm chí có thể xâm nhập qua da lành, có thể phân tán vào thức ăn, nguồn nước hoặc trong không khí. Vì vậy, SEB được liệt kê vào danh mục các tác nhân sinh học sử dụng trong chiến tranh và khủng bố sinh học (da Cunha et al., 2007). Do đó, việc phát triển các kỹ thuật có khả năng phát hiện nhanh độc tố SEB đóng vai trò cực kỳ quan trọng và có ý nghĩa to lớn trong công tác phòng bệnh. Có nhiều phương pháp miễn dịch học khác nhau để phát hiện độc tố ruột của tụ cầu trong các mẫu thực phẩm như phương pháp khuếch tán miễn dịch, miễn dịch phóng xạ, phản ứng