1. ULUSLARARASI BATTALGAZİ MULTİ DİSİPLİNER ÇALIŞMALAR KONGRESİ TAM METİN KİTABI CİLT III ISBN 978-605-7923-57-8 www.iksadkongre.org İKSAD 7-9 Aralık 2018 / MALATYA - TÜRKİYE TÜRKİYE ve AVRUPA BİRLİĞİ ÜLKELERİNİN İNSANİ GELİŞİM BAĞLAMINDA KARŞILAŞTIRILMASI COMPARISON OF TURKEY AND THE EUROPEAN UNION COUNTRIES in CONTEXT of HUMAN DEVELOPMENT Koray YAPA (Arş. Gör.) Uşak Üniversitesi, Türkiye, koray.yapa@usak.edu.tr İbrahim AKBULUT (Arş. Gör.) Arş. Gör. Uşak Üniversitesi, Türkiye, ibrahim.akbulut@usak.edu.tr 1. GİRİŞ Yirminci yüzyılın ortalarından itibaren ülkelerin gelişmişlik düzeyleri bir takım ekonomik göstergeler kullanılarak ölçülmüş ve değerlendirilmiştir. Bu göstergelerin en önemlileri arasında ekonomik anlamda büyüme olgusu yer almaktaydı çünkü ekonomileri daha çok büyüyen ülkelerin gelişmişlik düzeylerinin de arttığı düşünülmekteydi. Daha sonraları bu kavramın bir takım dezavantajlara sahip olduğu fikrinden yola çıkılarak, nüfus açısından görece fazla olan ülkelerin milli gelirlerindeki artışın görece daha az nüfusa sahip ülkelerin artışından daha çok olmasının bir sonucu olduğu noktasından hareketle kişi başına düşen milli gelir kavramı gelişmişlik düzeyine ilişkin bir gösterge olarak kullanılmaya başlanmıştır. Ülkenin gelişmişliğinin (ekonomik büyüme anlamında) o ülke bireyleri tarafından eşit hissedilemeyeceği hususunda bir takım eleştiriler de kişi başına düşen milli gelir kavramının yetersizliğini ortaya koymuştu. Bu eleştirilerden sonra gelişmişliğin merkezine insan kavramı oturtularak bir takım değişiklikler yapılmıştır. İnsani gelişmişliği sadece ekonomik bir takım veriler ile değerlendirmenin yeterli olmayacağı düşünülerek 1970'lerden sonra sosyal ve kültürel bir takım göstergeler insani gelişmişlik düzeyinin değerlendirilmesinde kullanılmaya başlanmıştır. Yirminci yüzyılın son çeyreğinde bu konuda çalışmalar artmış, hem kurumsal hem de bireysel bazda çeşitli hesaplamalar yapılarak insani gelişme düzeyleri ölçülmeye çalışılmıştır (Streeten, 1981; Stewart, 1985; Camp ve Speidel, 1987; Slottje, 1991). İnsani gelişmişliğin hem hesaplanması hem de standartlaşması amacıyla Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (United Nations Development Programme) tarafından sosyal, kültürel ve ekonomik bir takım göstergelerden faydalanılarak ülkelerin insani gelişme raporları oluşturularak yayımlanmaya başlamıştır. Birleşmiş Milletler, hem ülkeleri kıyaslayabilmek hem de bu alanda yapılan yatırımların verimliliklerinin ölçülebilmesi amacıyla 1990 yılında itibaren her yıl insani gelişmişliği gösteren endeksleri bir rapor olarak sunmaktadır. Program insani gelişmenin tanımını kabaca bireylerin alternatiflerini artırma süreci olarak tanımlamaktadır (UNDP, 1990). İnsani gelişmişliği temel olarak iki boyutta incelemektedir. Bunlardan ilki doğrudan insan yetkinliklerinin güçlenmesi, ikincisi de insani gelişme şartlarının oluşturulmasıdır. İlk boyutu uzun ve sağlıklı yaşam, bilgi ve makul bir yaşam standartları noktalarında değerlendirirken, ikinci boyutu politik ve toplum hayatına katılım, sürdürülebilir çevre, insan güvenliği ve hakları ile cinsiyet eşitliliği hususlarında değerlendirmektedir (UNDP). BMKP, tüm bu boyut ve alt unsurları tüm ülkeler için değerlendirerek ülkelerin gelişmişlik göstergelerini 2525