Bed. Eğt. Spor Bil. Der. II (1997), 1: 54-62 TEPÜK FUTBOL MUDUR? XI. YÜZYIL TÜRK SPOR FAALİYETLERİNDEN "TEPÜK" OYUNUNUN MAHİYETİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA* İbrahim YILDIRAN ** ÖZET XI. yüzyılda, Kaşgarlı Mahmud'un araçlara Türk dilini öğretmek amacıyla yazdığı Divanü Lü- gati't Türk adlı eserde, "Tepük" adı verilen bir ayak topu oyunundan bahsedilmekte ve oyun aracı cismin yapım tekniği verilmektedir. Divan'a göre, iğ ağırşağı şeklinde dökülen kurşun üzerine keçi kılı sarılarak imal edilen ve çocukların ayakla teperek oynadıkları Tepük, Cumhuri- yet tarihi boyunca ülkemizde yazılmış olan ve spor tarihini konu edinen hemen hemen tüm yayınlarda, Türklerde futbol oyununun kökeni olarak yansıtılmıştır. Ancak, iğ ağırşağının küresel değil, yassı ve yuvarlak olması ve açıklaması Arapça olan Tepük maddesinin Türkçe ve diğer dillerdeki farklı çevirilerinde, tercümelerin, keçi kıllarının, yassı-yuvarlak kurşun kitlesi- nin üzerine sarılmayıp, içinden geçirildiği biçiminde yapılması göz önüne alındığında, oyun aracının bilinen formda bir top olmadığı, dolayısıyla, oyunun da günümüz futbol oyununun bir prototipi olamayacağı anlaşılmaktadır. XI - XIV. yüzyıllar arasında, İran şiirinde mecazi an- lamda oldukça sık kullanılan bir kavram olan Tepük ile ilgili tesbit edilebilen dörtlüklerin ana- lizleri de, bu cismin, matematiksel anlamda bir küre olmadığını göstermektedir. Araştırmamız, Tepük oyununun, XX. yüzyıl başlarında Uygurlarda tesbit edilen ve bir kaç delikli madeni paranın ortasından at kıllarının sıkıştırılarak geçirilmesiyle imal edilen "Tepgüç" adlı bir çocuk oyunu ile benzerliğini, gerek oyun aracının formu, gerekse oynanma biçimi olarak ta, fut- bolun değil, kökeni Asya halklarına dayandırılan badminton oyununun, ayakların raket olarak kullanılmasıyla oynanan, arkaik bir versiyonu olabileceğini ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Tepük, Futbol, Köken WAS "TEPÜK" AN ARCHAIC FORM OF SOCCER?: A Study on an 11th Century Turkish Game ABSTRACT Mahmud al Kar gar i in his famous Dîvân-ı Lûgat-at Türk (a lexion of Turkish language) in the 11th centruy mentions a certain kind of game played by foot among the Turkic groups and explains the production technique of the playing object ("ball") called "tepük." According to Mahmud, the "tepük" was an object cast from lead in the shape of the spindle whorl of a distaff which was wrapped goat's hair or the like and used as a toy by boys who kick it about. In the Turkish Republic, in almost every book dealing with the history of sports, the "tepük" has been presented as the earliest form of football game among Turks, A closer examination of the matter suggests, however, that was hardly the case and the "tepük" game could not be a prototype of the contemporary football game. First of all, the. playing object or the "tepük" must have been a cap-shaped disc and not spherical or "baW'-shaped at all. Second, considering the Turkish and other translations of the article "tepük" in Mahmud's Dîvân (which was written in Arabic) the * H.Ü. Spor Bilimleri ve Teknolojisi Yüksekokulunun düzenlediği, Spor bilimleri III. Ulusal Kongresi (20-22 Ekim 1994)'ne sunulan bildiri. **Gazi Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulu 54