Ege Üniversitesi I. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kurultayı (EGE UNIVERSITY INSTITUTE OF TURKISH WORLD STUDIES 1ST INTERNATIONAL TURKISH WORLD CULTURE ASSEMBLY) 9-15 Nisan 2006, Çeme-Đzmir Đsmail Gaspıralı’nın Hoca-i Sıbyan Kitabı Hakkında Bazı Düünceler Yılmaz ÖZKAYA 1 XIX. Yüzyıl sonlarına doğru Rusya Türkleri arasında eğitim-öğretim faaliyetleri kısmen modernleme dönemine girmise de bu faaliyetlere canlılık kazandıran ve onları belirli bir metotla sistematik bir hâle getiren ve yaygınlatıran Đsmail Gaspıralı olmutur. Onun eğitim-öğretim faaliyetlerinin baında Tercüman (1883) gazetesini çıkarması gelir. Đsmail Bey, Rusya Türk-Müslüman toplumunun en büyük ve öncelikle çözülmesi gereken problemini cehalet olarak belirlemiti ve bu yüzden modern bir Türk-Müslüman toplumu yaratma iine, gazete çıkarmakla baladı. Çünkü gazete ve eğitim-öğretim faaliyetlerinin modern Avrupa uluslarının ortaya çıkıında nasıl bir rol oynadığını çok iyi biliyordu. Uzun bir yayın hayatı olan Tercüman gazetesi, Gaspıralı’nın idealini gerçekletirmesi için en önemli iletiim aracı olmutur. Gaspıralı, “Tercüman’la yaptıklarını yeterli görmüyor, eğitim-öğretime de büyük değer veriyordu. Bunun için 1884’de Bahçesaray’da “usul-i cedit” bir okul açmı “usul-i savtî” ile kendi metodunu uygulamaya koymu ve bu i için ilk ders kitaplarından biri olan Hoca-i Sıbyan’ı yazıp bastırmıtır.” 2 Gaspıralı, bu mektebin baına da Đstanbul’da öğrenim görmü Bekir Emektar Efendi’yi hoca olarak tayin eder; bu faaliyetiyle alakalı bütün gelimeleri Tercüman gazetesinde günü gününe duyurur. Đsmail Bey eski tarz medrese öğretiminde öğrenciye pek fazla bilgi verilmemesi, ezbere dayanan bir yöntem kullanılması, bununla birlikte balangıçta yazı yazmanın yasak oluu, burada pozitif bilimlere yer verilmemesi gibi sebeplerle eğitim-öğretimde etkili bir modernlemeden yana olmu ve bu yönde büyük gayret göstermitir. Đlkokul seviyesindeki bu yeni okulların ihtiyacı olan modern ders kitaplarını yazmaya veya Türkiye, Rusya ve Fransa’daki benzerlerini örnek alarak hazırlamaya, bunları kendi matbaasında basmaya balamıtır. Onun bütün bu faaliyetlerini, geni halk yığınları arasına yayması ancak Tercüman gazetesi vasıtasıyla mümkün olmutur. Böylece Đstanbul’dan Çin’e kadar sesini duyurabilmitir. Đsmail Bey’in, Tercüman gazetesindeki yazılarından, Türkiye’deki modern eğitim faaliyetlerinden de haberdar olduğunu biliyoruz. Fırsat buldukça Đstanbul’a gelip gittiğini, gerek Tercüman’dan gerek Đstanbul’da çıkan çeitli dergi ve gazetelerden de öğreniyoruz. Bu vesile ile Gaspıralı’nın Đstanbul’daki modern eğitim faaliyetlerinden de haberdar olduğu aikârdır. Đsmail Bey, Selim Sabit’ten yaklaık 26 yıl sonra yazdığı Hoca-i Sıbyan adlı eserinde, savtî metotla alfabe öğretiminin nasıl uygulanacağını detaylı bir ekilde anlatır. Gaspıralı’nın savtî metotla alfabe öğretiminde izlediği metot Selim Sabit’in alfabe öğretiminde izlediği metotla aynıdır. 3 1 Ara. Görevlisi, Ege Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü 2 Đsmail Gaspıralı, Fikri Eserleri, Nere Haz.: Yavuz Akpınar, Đstanbul, Ötüken Yayınevi, 2005, s. 26. 3 Fahri Temizyürek, “Osmanlı Mekteplerinde Ceditçilik Hareketi ve Gaspıralı’nın Đlham Kaynakları”, Đsmail Bey Gaspıralı Đçin, Ankara, 2004, s. 283. (Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlama Derneği Genel Merkezi Yayınları, No: 9)