Recenzje i omówienia 173 SO 70/2 odejścia pisarza od Kościoła (luty 1948 roku), żeby potem w Písačkách można było przeczytać list napisany przed śmiercią: „Ojcowie Kościoła, popełniłem błąd, występując z Kościoła. Proszę, przyjmijcie mnie między siebie. Poświęćcie ziemię, do której mnie włożycie. Po łacinie zaśpiewajcie nade mną Circum dederunt me. Dziękuję Wam.” 2 Praca Antošovej skłania czytelnika do zadania pytań o to, kim był Tatarka-pisarz, które przedstawione teksty Tatarki są wynikiem pierwotnego zamysłu autora a które wynikiem cenzury czy autocenzury, na czym polega autentyczność tekstów autora Wiklinowych foteli. A jednocześnie praca ta przybliża fenomen Dominika Tatarki i rozpoczyna serię analiz Tatarkowskich dzieł. Małgorzata Dambek Nowe spojrzenie na czeską poezję awangardową Michał Stefański, Lekcja maszyny. Przypadki poezji czeskiej awangardy, Slawistyczny Ośro- dek Wydawniczy, Warszawa 2012, ss. 148. Książka warszawskiego bohemisty, Michała Stefańskiego, Lekcja maszyny. Przypadki poezji czeskiej awan- gardy jawi się jako interesujący przyczynek do przeorientowania utrwalonego w badaniach obrazu podstawowych wyznaczników czeskiej literatury międzywojennej. Autor we Wprowadzeniu informuje, że u podstaw jego rozważań leżała potrzeba krytycznego spojrzenia na utrwalone truizmy badawcze, konkretnie zaś – na zakorze- nione w myśli literaturoznawczej przeświadczenia dotyczące bezpośredniego powiązania twórczości awangar- dowej z lawinowo narastającym od początku XX wieku procesem technicyzacji życia. Podtytuł rozprawy świad- czy, że publikacja ta nie stanowi w założeniu kompleksowej monografii problemu, ale została zamierzona jako zbiór artykułów w różnych przekrojach i z wielu punktów widzenia rozpatrujących zagadnienie zależności teorii i praktyki twórczej europejskiej/czeskiej awangardy od postępu cywilizacyjnego (postrzeganego przez pryzmat rozwoju technologii). Rodzi się w ten sposób wrażenie pewnej niespójności opracowania, które na poziomie realizacyjnym rozpada się na kilka odrębnych pod względem tematycznym fragmentów. Tekst książki podzielo- ny został na trzy części, w których badacz przygląda się kolejno: futurystycznemu podglebiu początków czeskie- go ruchu awangardowego (Zachwycająca maszyna świata); ambiwalentnemu postrzeganiu rzeczywistości tech- nologicznej/industrialnej w poezji proletariackiej (Przeklęta maszyna bólu); związkom refleksji i poezji poetystycznej z rozmaitymi dziedzinami i aspektami kultury masowej (Przerażająca maszyna śmiechu). Punk- tem wyjścia wszystkich rozważań pozostaje tu jednak rozpoznanie futurystycznych filiacji czeskiej awangardy. W części pierwszej, najciekawszej, Michał Stefański przypomina, że związki te były tradycyjnie pomijane w ba- daniach, z jednej strony z przyczyn ideologicznych, z drugiej zaś – z powodu zbytniego zaufania literaturoz- nawców do explicite formułowanych deklaracji programowych, które, zwłaszcza w przypadku wypowiedzi au- torów z kręgu Devětsilu, dość stanowczo odżegnywały się od wszelkich koligacji z prądem Marinettiego. Tym- czasem, jak autor pokazuje, przywołując ustalenia Ilony Gwóźdź-Szewczenko (i chyba niepotrzebnie wdając się z jej książką w rozbudowaną polemikę bliższą raczej konwencjom krytyki naukowej niż rozprawy monograficz- nej), koligacje te, zwłaszcza w początkowym okresie funkcjonowania ruchu awangardowego w Czechach ryso- wały się jasno i do pewnego stopnia determinowały jego założenia artystyczne i filozoficzne. Dotyczy to przede wszystkim formacji skupionej wokół Almanachu na rok 1914, opublikowanego z inicjatywy S. K. Neumanna. Stefański przywołuje, wykorzystując bogaty materiał dokumentacyjny, program tego nieformalnego ugrupowa- nia, wypowiedzi jego członków (m.in. braci Čapków) na temat przemian w estetyce, eksponuje powiązanie tych przemian z „nowym pięknem” odnajdywanym w kształtach maszyn oraz przypomina poetyckie reprezentacje ilustrujące literacką obecność tematyki technologicznej. Poszczególne teksty literackie, obszernie cytowane i często drobiazgowo analizowane (również w komparatystycznym zestawieniu z analogicznymi dziełami pol- 2 „Otcovia cirkve, spáchal som omyl, vystúpil z Cirkvi. Prosím, prijmite ma medzie seba. Posväťte zem, kde ma uložíte. Po latinsky nado mnou zaspievajte Circum dederunt me. Đakujem Vám.” – D. Tatarka, List J. Ch. Korcovi. In: „Kritika a kontext”, roč. 6, 2001. S. 45. (tłum. własne) brought to you by CORE View metadata, citation and similar papers at core.ac.uk provided by Slavia Occidentalis