Państwo i Prawo, 2006, nr 8, s. 62-74 Jerzy Kranz * Dostęp do sądu a świadczenie Fundacji „Polsko-Niemieckie Pojednanie” Do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: Trybunał) wpłynęła w sierpniu 2002 r. skarga obywatela polskiego, dotycząca wypłaty świadczeń przez Fundację „Polsko-Niemieckie Pojednanie”. Skarga ta została przyjęta w dniu 1 marca 2005 r. 1 , a Trybunał zakwalifikował ją jako ewentualne naruszenie art. 6 § 1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (dalej: Konwencja) 2 . Z innych informacji wynika, iż skarg tego rodzaju napłynęło do Trybunału więcej. Nie można wykluczyć, iż Trybunał zechce potraktować przyjętą skargę jako tzw. pilotażową. Sprawa wypłaty świadczeń przez polską Fundację była już wcześniej przedmiotem zainteresowania Rzecznika Praw Obywatelskich, który kwestionował brak dostępu do sądu (w odwołaniu od rozstrzygnięć Fundacji) 3 . W kwestii tej sądy polskie wielokrotnie uznały, iż odwołanie do sądu nie przysługuje 4 . Z poglądem tym wypada się zgodzić. Poniższe uwagi koncentrują się na niektórych międzynarodowoprawnych elementach, wspierając dotychczasowe orzecznictwo sądów polskich i kwestionując stanowisko Trybunału. 1. Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” (FPNP) wypłaca jednorazowe świadczenia humanitarne dla ofiar narodowosocjalistycznych prześladowań 5 . Została ona powołana do życia w wyniku polsko-niemieckiej Umowy z 16.10.1991 r. Pierwszą fazę wypłat (1992-2000), Fundacja realizowała w oparciu o wkład rządu RFN w wysokości 500 milionów DM (Umowa z 1991 r.). Druga faza wypłat (od 2001 r.) znajduje się w stadium końcowym i odbywa się na podstawie niemieckiej Ustawy o utworzeniu Fundacji „Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość” z dnia 2. 08.2000 r. 6 ; przyznane w tych ramach środki dla FPNP wynoszą 1,812 miliarda DM. * Jerzy Kranz, dr habil., profesor Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie oraz Wyższej Szkoły Europejskiej im. ks. Józefa Tischnera w Krakowie. 1 European Court of Human Rights, Fourth Section Decision of 1 March 2005 as to the Admissibility of Application No. 22860/02 by Bronisław Woś against Poland. 2 Art. 6.1: „Przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą”. 3 Zob. Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich do Sądu Najwyższego z dnia 30.10.1997 r. Rzecznik wnosił o podjęcie uchwały wyjaśniającej czy rozstrzygnięcie polskiej Fundacji w przedmiocie świadczeń jest aktem administracyjnym w rozumieniu art. 16 ust. 1 pkt 4 ustawy z 11.5.1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, od którego to aktu przysługuje skarga do sądu, a jeśli by tak nie było - czy istnieje możliwość kwestionowania rozstrzygnięć Fundacji na drodze postępowania cywilnego. 4 Zob. przykładowo Naczelny Sąd Administracyjny, postanowienie z 12.1.1993 r. (sygn. akt I SA 1762/92); Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń społecznych w Warszawie, postanowienie z 15.2.1993 r. (sygn. akt III APz 6/96); Sąd Apelacyjny w Warszawie, postanowienie z 12.3.1993 r. (sygn. akt I ACr 133/93); Sąd Najwyższy, Uchwała z 31.3.1998 (sygn. akt III ZP 44/97) [jako reakcja na Wystąpienie Rzecznika Praw Obywatelskich do Sądu Najwyższego z 30.10.1997 r.]; Sąd Najwyższy, Uchwała z 5.10.2001 r. (sygn. akt III CZP 46/01) [glosa krytyczna do tej Uchwały - E. Łętowska, Orzecznictwo Sądów Polskich, 2002/7-8/102]; Naczelny Sąd Administracyjny, Uchwała z 3.12.2003 r. (sygn. akt OPS 3/01) [glosa krytyczna do tej Uchwały - R. Walczak, PiP nr 4/2002]. 5 Dokumenty dotyczące Fundacji znajdują się na jej stronie internetowej - http://www.fpnp.pl/ 6 Gesetz zur Errichtung einer Stiftung „Erinnerung, Verantwortung und Zukunft“ vom 2. August 2000, in Kraft getreten am 12. August 2000 (Bundesgesetzblatt: BGBl. 2000 I 1263), geändert durch das Gesetz vom 4. August 2001, in Kraft getreten am 11. August 2001 (BGBl. 2001 I 2036), vom 21. August 2002, in Kraft