185 GÖÇ SOSYOLOJİSİ 19. Yüzyılda Zorunlu Göç ve Muhacirlerin Geçici Olarak İskân Edildikleri Vakıf Müesseseleri: İstanbul Örneği Fatih KÖSE 1 Göç olgusu insanlık tarihinin en önemli hadiselerinden, tecrübelerinden biridir. Birçok nedenden dolayı insanların ya- şadıkları yerleri terk ederek başka bir bölgeye gitmelerine tari- himizde hicret, muhâceret, terk-i vatan ve göç denilmiştir. Göç nedenlerinin başında savaşlar, iç karışıklıklar, can güvenliği, sosyo-ekonomik şartlar, dinî-siyâsî baskılar, zulümler ve katli- amlar gelmektedir. 2 1 Dr., Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü. 2 Kazan muhâcirlerinden olup İstanbul’a gelen Abdülkerim Efendi 1823 senesinde yazmış olduğu arzuhalde küffardan kurtulup İstanbul’a gelişini belirten şu ifadeler “ … küffâr-ı hâksâr elinden halâs olup Âsitâne-i Aliyye’ye vusulile müşerref olduğum hinde …” (Yere batasıca, zelil ve düşük kafirlerin elinden kurtulup İstanbul’a kavuşmakla şereflendiğim zaman …) ile bu gelişini Nisa Suresi’nin 97. ayetinde geçen “… elem tekün arzullahi vâsiaten fetühâcirû fîhâ …” (Allah’ın arzı geniş değil miydi, orada hicret etseydiniz ya!) kısmını iktibas yapıp delillendirmesi bu hususta oldukça önemlidir. Muhâcir Abdülkerim Efendi, kendisine yapılan yardımın yarısının kesilmesi üzerine zorlu kış mevsiminde yazdığı arzuhalde bunları dile getirmekteydi. Abdülkerim Efendi, Hz. Peygamber döneminde olduğu gibi vatanından hicrete zorlanmış ve Kuran’da geçen Allah’ın hükmüne uyarak hicret ettiği İstanbul’daki Ensarlardan, tıpkı Hz. Peygamber ve ashabının Medine’de