18 Diyarbakır Yöresinde Hayvan Hastalıkları ve Yetiştiriciliğinde Kullanılan Bitkiler Rahşan ÖZEN 1,a, 1 Fırat Üniversitesi Veteriner Fakültesi, VHT ve Deontoloji Anabilim Dalı, Elazığ, TÜRKİYE a ORCID: 0000-0001-5788-0289 Geliş Tarihi/Received Kabul Tarihi/Accepted Yayın Tarihi/Published 15.01.2021 12.03.2021 30.06.2021 GİRİŞ Tarihin en eski dönemlerinden beri insanoğlunun hem kendi hem de hayvanlarının hastalıklarının tedavisinde ilk başvur- duğu kaynak şüphesiz bitkilerdir (1,2). Binyıllardan beri çeşitli toplumlarda tedavi edici olarak kullanılan bazı bitkiler, günü- müzde de ilaçlara oranla daha düşük maliyetli oldukları ve kolay uygulanabilirlikleri nedeniyle özellikle ekonomik du- rumu iyi olmayan hayvan yetiştiricileri tarafından hem Dünya’da hem de Türkiye’de hala tercih edilmekte ve kulla- nılmaktadır (3,4). Hiç şüphesiz, Anadolu’nun bereketli toprakları, bitki çe- şitliliği açısından dünyanın en zengin coğrafyalarından biridir (5). Bugüne kadar bu coğrafyada yaklaşık 12.000 bitki türü belirlenmiş; bunların yaklaşık üçte birinin Güneydoğu Ana- dolu Bölgesinde bulunduğu saptanmıştır (6 ,7). Dünyada, in- sanlığın yerleşik hayata geçtiği ve tarımın yapıldığı ilk yer ola- rak kabul edilen Güneydoğu Anadolu Bölgesinin sosyal ve ge- leneksel yapısı, bölge genelinde yüzlerce yıldan beri sürdürü- len folklorik uygulama ve tedavi yöntemlerinin önemli bir kıs- mının değişmeden günümüze dek gelebilmesine yol açmıştır (8,9). Bu durum Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yer alan il- lerde gerek tıbbi gerekse veteriner hekimliği folkloru açısın- dan zengin bir birikimin oluşmasına da imkân sağlamıştır (9,10). Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi https://dergipark.org.tr/tr/pub/duvetfd Araştırma Makalesi/Research Article ISSN:1307-9972 Dicle Üniv Vet Fak Derg 2021;14(1):18-26 DOI: 10.47027/duvetfd.725341 e-ISSN:1308-0679 Öz Bu çalışma ile Diyarbakır yöresinde halk arasında hayvan hastalıkları ve yetiştiriciliğinde kullanılmakta olan bitkilere ilişkin bilgilerin tespiti amaçlandı. Bu amaçla Ocak 2017- Aralık 2018 tarihleri arasında Diyarbakır Merkez ve hayvancılığın yoğun yapıldığı yerleşim yerlerinde 82 kişi ile görüşülerek saha çalışması tamamlandı. Çalışmalar sonucunda yörede hayvan hastalık ve yetiştiriciliğinde 43 familyaya ait toplam 75 bitkinin kullanıldığı saptandı. En yaygın kullanılan bitkilerin Rosaceae, (8 bitki), Asteraceae (7 bitki) ve Solanaceae (4 bitki) ailelerine ait olduğu belirlendi. Bu bitkilerin, hayvanlarda kırık, yaralar, apse, şişkinlik, zehirlenme, güç doğum, eşin düşmemesi, iç, dış ve kan parazit mücadelesi, sarılık, öksürük, sancı, kabızlık, yanık, vitamin eksikliği, arı sokması ve ishal durumları, göz, kalp, meme hastalıkları ve şap hastalığının tedavisinde kullanıldığı belirlendi. Bitkilerin toprak üstü kısımlarının, meyvelerinin, yapraklarının, tohumlarının, yağının, sakızının, kökünün, çiçeğinin kullanıldığı saptandı. Ayrıca yörede, hayvan yetiştiriciliğinde iştah, süt, et, yumurta, döl verimi artırıcı olarak; ses güzelleştirici ve bağışıklık sistemini güçlendirmek amaçlı bitkilerden faydalanıldığı belirlendi. Sonuç olarak, Diyarbakır yöresinde yapılan bu çalışma ile bitkilerin, hayvan hastalık ve yetiştiriciliğinde kullanım amaç, yöntem ve şekillerinin kayıt altına alınmasının, hem kültürel mirasın korunması hem de yeni ilaç araştırmalarına kaynak oluşturabilme potansiyeli açısından önem taşıdığı söylenebilir. Anahtar Kelimeler: Bitkiler, Diyarbakır, veteriner hekimliği folkloru Animal Diseases and Breeding Used Plants in Diyarbakır Region Abstract In this study, it was aimed to determine the information about the plants used in animal diseases and animal breeding in Diyarbakır region. For this purpose a survey conducted on 82 people between January 2017 and December 2018 in Diyarbakır city center and animal husbandry settlements. As a result of the studies, a total of 75 plants belonging to 43 families were used in animal diseases and animal breeding in the region. The most commonly used families were Rosaceae (8 plants), Asteraceae (7 plants) and Solanaceae (4 plants). These plants are fractures in animals, wounds, abscesses, tympanites, intoxication, dystocia, placental retention, endoparasitic, ectoparasitic and blood parasitic infections, jaundice, cough, pain, constipation, burn, vitamin deficiency, bee sting and diarrhea cases, treatment of eye, heart, udder diseases and foot-and-mouth disease; above-ground parts, fruits, leaves, seeds, oil, chewing gum, root, flower were found to be used. In addition it was determined that appetizer, milk, meat, eggs, soe plants which are used for increasing fertility, voice enhancement and strengthen the immune system were used in animal breeding in the region. As a result of this study conducted in Diyarbakır region, it can be said that recording the using purpose, method and forms of the plants in animal diseases and breeding is important both for protecting cultural heritage and for the potential of generating a resource for new drug researches. Key Words: Plants, Diyarbakır, Veterinary folklore