12 MAGAZYN POLSKIEJ AKADEMII NAUK 4/72/2022 O tym, że obraz uznawany za wartościowy w jednej kulturze w innej może być uważany za obraźliwy, opowiada dr hab. Marianna Michałowska z Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Obrazy nie są niewinne Czym jest kultura wizualna? MARIANNA MICHAŁOWSKA: Skłaniam się ku ta- kiemu rozumieniu terminu, które pochodzi od bada- czy kultury wizualnej z lat 80. ubiegłego wieku, takich jak Hal Foster, Victor Burgin czy Rosalind E. Krauss. Twierdzą oni, że obrazy są przejawem wizualnej kon- strukcji tego, co społeczne. Kultura wizualna określa wizualny wymiar obrazów, a także innych zjawisk kul- turowych. William J.T. Mitchell podkreśla, że kultura wizualna nie jest ograniczona do studiów nad obraza- mi, ale dotyczy różnych codziennych praktyk widzenia i przedstawiania, również tego, co jest niezapośredni- czone medialnie. Produkty tego procesu: obrazy, fil- my, fotografia, są wymiarem tego, co zostało ukształ- towane przez lokalne kultury wizualne. Mitchell pisze nawet, że nie ma mediów stricte wizualnych. Chce przez to podkreślić, że one są nieodłącznie powiązane z językiem, zapachem, doświadczeniem. Autor książki Jak zobaczyć świat, Nicholas Mirzoeff, mówi z kolei o tym, że badanie kultury wizualnej to poszukiwanie sposobów rozumienia świata, a przede wszystkim wy- obrażenie tego, co jest niedostępne ludzkiemu oku, jak widoki odległych galaktyk czy wnętrza ludzkiego ciała. Obraz powstający w naszej wyobraźni jest podstawą do tego, żeby zrozumieć świat. Świat może być rozumiany różnie, np. w zależności od kręgu kulturowego. Czy obrazy też mają taką cechę? Obrazy tworzone w różnych kulturach odzwiercie- dlają odmienne obrazy świata, co dobrze pokazuje refleksja postkolonialna. Okazuje się, że podejście zachodnioeuropejskie uczyło nas specyficznego po- strzegania kultur. Podam przykład. W filmie Podróż do Indii z lat 80. w reżyserii Davida Leana, ekranizacji powieści Edwarda Morgana Forstera, widzimy świat Indii z perspektywy kolonizatora, gdzie każdy ma ści- śle określone role. Pisarz w krytyczny sposób przed- stawiał Imperium Brytyjskie. Ten przykład można dr hab. Marianna Michałowska Badaczka fotografii, pracuje na stanowisku profesora w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. mariamne@amu.edu.pl DOI: 10.24425/academiaPAN.2022.143965 zderzyć ze współczesnym serialem Suzhal. Wir pro- dukcji indyjskiej. To serial kryminalny, który pokazuje kontekst kulturowy od środka, z rdzennej perspek- tywy. Jest w nim trochę z produkcji bollywodzkiej, a trochę z popularnego dzisiaj kręcenia dramatów społecznych. Porównanie tych filmów pozwala do- strzec, jak te same Indie są pokazywane w zależności od różnych punktów widzenia. Pierwszy obraz jest przefiltrowany przez słońce, ciepło, pył, „zsepiowany”, co tworzy wrażenie nostalgii i tęsknoty za utraconym światem. Drugi jest drapieżny, dosłowny, gwałtowny, co kieruje naszą uwagę na odmienne od znanych nam tradycji i systemów wartości. To wiele mówi o tym, jak przez pryzmat obrazów odbieramy świat odmienny od kultury kręgu europejskiego. Nadawanie i odbieranie znaczeń obrazów jest nie- wątpliwie bardzo zróżnicowane regionalnie i kultu- rowo. Warto zauważyć, jak to się zmienia wraz z kul- turą zglobalizowaną. Niektóre obrazy mają charakter globalny, głównie za sprawą tworzenia ogólnoświato- wych franczyz, ale przez poszczególne kultury są one lokalizowane, inaczej odbierane. To, co w kulturze europejskiej jest uznane za przekaz wartościowy, do- minujący, przez pozaeuropejską może być odrzucone lub zakazane. Czy obrazy zastąpiły współcześnie słowa? To mit. Obrazy nie funkcjonują niezależnie, są ściśle powiązane z całym kontekstem kulturowym. Waż- ne jest dziś, żeby potrafić umiejętnie interpretować przekaz obrazu, nie odcinając go od tego kontekstu. Obecnie prężnie rozwija się poddziedzina badań nad wizualnością, procesami i praktykami wizualnymi, tzw. visual literacy (alfabetyzm wizualny). Zajmuje się ona właśnie umiejętnością czytania i rozumienia tego, co wizualne. W koncepcjach powstających w ramach tego nurtu uwzględnia się m.in. percepcję wizualną, komunikację wizualną, język i myślenie wizualne, a także edukację w tym obszarze. Ważne, że bierze się PANORAMA Kulturoznawstwo