141 Jakub Kujawiński Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ORCID 0000–0003–2749–8155 Nauki pomocnicze, czyli jakie? Nauki pomocnicze historii z perspektywy historii nauki: przypadek paleografii 1 Słowa kluczowe: nauki pomocnicze historii, paleografia, antykwarystyka, historiografia, filologia, źródłoznawstwo, historia historiografii Pojęcie nauk pomocniczych historii, od niemal trzech stuleci obecne w języku naszej dziedziny, jest różnie rozumiane i wartościowane przez przedstawicieli różnych dyscyplin zaliczanych do tej katego- rii lub dyscyplin historycznych oraz w różnych tradycjach historiograficznych, definiowanych przez państwa narodowe lub ponadnarodowe kultury akademickie. Dla jednych status nauki pomocniczej historii jest przedmiotem aspiracji, inni odrzucają tę definicję w imię samodzielności i dojrzałości uprawianej dyscypliny 2 . Tę drugą postawę można zauważyć np. w wypowiedziach współczesnych paleografów, zwłaszcza włoskich 3 . Z jednej strony jest ona reakcją na tendencję części przedstawicieli dyscyplin historycznych i filologicznych do redukowania roli paleografii do odczytu, ewentualnie datacji i lokalizacji zabytków pisma 4 , z drugiej natomiast opiera się na specyficznym rozumieniu „pomocniczości” w kategoriach podporządkowania i służebności, które wykluczają własny przed- miot i cele badawcze (takie rozumienie wyraża się często w słownikowym przesunięciu auxilium 1 Artykuł przygotowany w projekcie „Człowiek twórcą historii” dofinansowanym ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki „Nauka dla Społeczeństwa” (nr NdS/536259/2021/2021). 2 Na tę sprzeczność zwrócił ostatnio uwagę M. Dorna, Koncept nauk pomocniczych historii od Johanna Christopha Gatterera do Józefa Szymańskiego. Zarys problemu, [w:] Stilo et animo. Prace historyczne ofiarowane Profesorowi Tomaszowi Jasińskiemu w 65. rocznicę urodzin, red. M. Dorna, M. Matla, M. Sosnowski, E. Syska, przy współpracy W. Barana-Kozłowskiego, Poznań 2016, s. 541. Por. wypowiedzi zebrane w części I artykułu A. Kuligowskiej w niniejszym tomie. 3 Zob. np. G. Cencetti, Vecchi e nuovi orientamenti nello studio della paleografia, „La Bibliofilía” 1948, nr 50, s. 5; P. Cherubini, A. Pratesi, Paleografia latina. L’avventura grafica del mondo occidentale, Città del Vaticano 2010, s. 8–9. 4 Z tak ograniczonymi celami łączy rozumienie paleografii jako nauki pomocniczej A. Petrucci, Breve storia della scrittura latina, Roma 1992, s. 18; a „tradycyjnie pojmowaną” pomocniczość paleografii J. Słowiński, Probationes pennae jako źródło w badaniach paleograficznych, [w:] Venerabiles, nobiles et honesti. Studia z dziejów społeczeństwa Polski średniowiecznej. Prace ofiarowane Profesorowi Januszowi Bieniakowi, red. A. Radzimiński, A. Supruniuk, J. Wroniszewski, Toruń 1997, s. 539. M. Palma (Tecniche, tendenze e prospettive nuove negli studi paleografici, „Archiv für Diplomatik” 2004, t. 50, s. 529, 542 i n.) zauważył z kolei, że redukcja do roli specjalisty w wąskim zakresie datowania i lokalizacji pisma bywa akceptowana przez samych paleografów, i nazwał tę postawę „wygodnym lenistwem”.