YAZAR, HAKAN-BOZKUŞ, MEHMET ALİ (2024). “Çorum Tarihî Coğrafyasına Katkı: Karahisar-ı Demirli Nahiyesi’nde Nüfus ve Yerleşim”. Karadeniz Araştırmaları. XXI/82: 418-437. ÇORUM TARİHÎ COĞRAFYASINA KATKI: KARAHİSAR-I DEMİRLİ NAHİYESİ’NDE NÜFUS VE YERLEŞİM Hakan YAZAR* Mehmet Ali BOZKUŞ** ÖZ Osmanlı idari taksimatında Çorum Sancağına bağlı bir nahiye konumundaki Karahisar-ı Demirli bugün terk edilmiş bir yerleşim alanıdır. Nahiyenin merkezi günümüzde Çorum’un merkez köylerinden Kalehisar yakınlarında yer al- makta olup, söz konusu yerleşim yerine ait bina kalıntıları Kalehisar ve Mahmudiye Köyleri civarında halen gözlem- lenebilmektedir. Karahisar-ı Demirli Nahiyesinin kapladığı idari alan ise bahsi geçen iki köy ile sınırlı olmayıp, on- larca köyü ve mezrayı kapsamaktaydı. Bahsi geçen köyler ve mezraların bir kısmı zaman içerisinde yok olurken ba- zıları ise günümüze kadar varlığını sürdürmüştür. Günümüzde Çorum, Alaca, Sungurlu, Boğazkale ve Uğurludağ il- çelerine bağlı olarak yaşamaya devam eden bu köyler Osmanlı döneminde Karahisar-ı Demirli Nahiyesinin bir par- çası konumundaydılar. Yapılacak çalışma kapsamında ilk olarak Karahisar-ı Demirli’nin Selçuklu ve Beylikler dönemindeki önemi, devrin kaynakları çerçevesinde ele alınacaktır. Ayrıca nahiyenin isminin tarihsel kökeni açıklanacaktır. Daha sonra nahiye- nin kapsadığı idari alan, Osmanlıların vergi gelirlerini hesaplamak ve kayda geçirmek için belirli aralıklarla tuttukları tahrir defteri adı verilen bir çeşit nüfus ve arazi sayımlarından hareketle ortaya konulacaktır. Bu bağlamda ilgili na- hiyenin günümüze ulaşan üç adet mufassal tahrir defteri incelenecektir. Fatih Sultan Mehmed, Kanuni Sultan Süley- man ve III. Murad’ın ilk saltanat yıllarında tutulan mufassal defterlerden hareketle Karahisar-ı Demirli Nahiyesinin tarihsel coğrafyası ortaya konulduktan sonra; 1455-1576 yılları arasındaki dönemde bölgedeki nüfus ve yerleşim özellikleri ele alınacaktır. Bu bağlamda çalışmaya konu olan yaklaşık 120 yıllık dönemde Karahisar-ı Demirli’de köy- lerin ve mezraların gelişimi hakkında kapsamlı açıklamalarda bulunulup nahiye merkezi ve kırsal yerleşimlerdeki yaklaşık nüfus hesaplanacaktır. Ayrıca tahrir defterlerindeki kayıtlardan hareketle nahiyede yerleşen boylar, cemaat ve aşiretlerin kimler olduğundan bahsedilecektir. Son olarak, Karahisar-ı Demirli Nahiyesindeki nüfus miktarı ve nüfus hareketleri aynı dönemdeki Çorum Sancağının merkez nahiyesi ile mukayese edilecektir. Bu suretle Karahisar- ı Demirli’nin ele alınan dönemdeki içtimai ve iktisadi durumu incelenecektir. Anahtar Kelimeler: Selçuklu, Osmanlı, Nüfus, İskân, Çorum. CONTRIBUTION TO THE HISTORICAL GEOGRAPHY OF ÇORUM: POPULATION AND SETTLEMENT IN THE KARAHISAR-I DEMIRLI DISTRICT ABSTRACT Karahisar-ı Demirli, which was a district attached to the Çorum Sanjak in the administrative division of the Ottoman Empire, is an area of settlement that has not survived to the present day. The center of the district is currently located near Kalehisar, one of the central villages of Çorum, and the ruins of buildings belonging to this settlement can still be observed in the vicinity of Kalehisar and Mahmudiye Villages. The administrative area covered by the Karahisar- ı Demirli District was not limited to the aforementioned two villages but encompassed dozens of villages and ham- Araştırma Makalesi Makale Gönderim Tarihi: 09.05.2024; Yayına Kabul Tarihi: 11.06.2024 * Arş. Gör. Dr. Hakan Yazar, Hitit Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, ÇORUM, ORCID ID: 0000-0002-8156-1154, E-posta: hakanyazar@hitit.edu.tr ** Dr. Öğr. Üyesi Mehmet Ali Bozkuş, Hitit Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, ÇORUM, ORCID ID: 0000-0002-7164-5768, E-posta: malibozkus@hitit.edu.tr