Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research Cilt: 12 Sayı: 64 Haziran 2019 www.sosyalarastirmalar.com Volume: 12 Issue: 64 June 2019 Issn: 1307-9581 Doi Number: http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2019.3345 FLİPP EFREMOV-IAKİNF BİÇURİN VE ÇOKAN VALİHANOV’UN ARAŞTIRMALARINDA DOĞU TÜRKİSTAN EAST TURKESTAN IN THE STUDIES OF FLIPP EFREMOV-IAKINF BICURIN AND ÇOKAN VALIHANOV Bahattin GENCAL  Öz Rus Çarlığı zamanında, 19. yüzyılın ilk yarısında Doğu Türkistan tarihi üzerine çeşitli eserler kaleme alınmıştır. Bu doğrultuda Flipp Efremov, Iakinf Biçurin ve Çokan Valihanov gibi seyyah ve araştırmacıların çalışmaları bu eserlerin ilkleri olmaları dolayısıyla Rusya’daki Doğu Türkistan tarihi araştırmalarının temelini oluşturmuştur. Yazarların eserlerinde Doğu Türkistan tarihine dair vermiş oldukları idarî, siyasî, etnik, sosyal, kültürel ve etnografik bilgiler, bu coğrafyanın geçmişinin daha iyi bilinmesi, anlaşılması ve yorumlanmasına değerli katkılar sunmuştur. Bununla beraber bu eserler, içeriklerinde verilen değerli bilgilerden dolayı kendilerinden sonra gelen tarih araştırmacıları için en önemli yol gösterici kaynak olmuşlardır. Anahtar Kelimeler: Flipp Efremov, Iakinf Biçurin, Çokan Valihanov, East Turkestan, Kaşgar. Abstract In the fırst half of the 19th century, in the time of the Russian tsarist empire various works were written. In this context, the works of travellers and researchers such as Flipp Efremov, Iakinf Biçurin and Çokan Valihanov formed the basis for the studies on the history of East Turkestan in Russia, because they were the fırst of these works. The administrative, political, ethnic, social, cultural and ethnographic information about East Turkestan given by these authors in their works provides valuable contributions to better understanding and interpreting the history of this region. In addition, these works were the most important ground breaking sources for future historians because of the valuable information they contained. Keywords: Flipp Efremov, Iakinf Bicurin, Çokan Valihanov, East Turkestan, Kashgar. Giriş 18. yüzyılın son dönemlerinden itibaren siyasî, askerî ve bilim alanında Doğu Avrupa ve Asya’da yükselen bir güç haline gelen Ruslar, bu ilerlemeyi 19. yüzyılda da başarılı bir şekilde muhafaza etmişlerdi. Bu doğrultuda Rus fetihlerinin artması, mevcut toprakların genişlemesini beraberinde getirmekle birlikte, Rusların o güne kadar yaşantıları hakkında bilgi sahibi olmadıkları Slav olmayan milletlere de komşu olmalarına neden olmuştu. Bu bağlamda devlet politikası olarak hem ele geçirilen yerlerin daha iyi bilinmesi, hem de komşu halkların daha iyi tanınması doğrultusunda ilmi anlamda bazı araştırmalara gerek duyulduğu, bu gereksinimin karşılanmasına yönelik çalışmaların yürütülmesiyle Rusya’da Osmanlı devleti, Sibirya, Türkistan ve Doğu Türkistan coğrafyasına yönelik bilgiler veren tarihi eserlerin ortaya çıktığı görülmektedir. Zaman bakımından yazılan eserler incelendiğinde, coğrafi anlamda Rusya’ya uzak olması dolayısıyla yapılan çalışmada üzerinde duracağımız Doğu Türkistan tarihi araştırmalarının diğerlerine göre biraz daha geç başladığı görülmektedir. Bu bağlamda Kronolojik olarak Çarlık Rusya’sı devrine bakıldığında, Doğu Türkistan’a dair ilk haberlerin 16. yüzyılda ortaya çıkmaya başladığı görülmektedir. Bu doğrultuda coğrafyaya dair ilk bilgiler, İvan Grozni’nin emriyle 1567 yılında Çin’e yollanan Kazak atamanları İvan Petro ve Burnaş  Doç. Dr., Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü. bahattin25@hotmail.com