HAKAS TÜRKLERİNDE AVCILIK VE KURBAN İNANCI Fatih KALAYCI* İstanbul Aydın Üniversitesi Özet: Minusinsk, Abakan, Sibirya, Yenisey Türkleri veya Ta- tarları adıyla geçen Hakas Türkleri, bugün ata yurdumuz olan Güney Sibirya topraklarında yaşayan en eski Türk halkların- dandır. 1917 yılında Rus devriminden sonra Ruslar, 9-10. yüzyıllarda Çin kaynaklarında Kırgız anlamına gelen “Heges” kelimesini Hakasya halkı için “Hakas” olarak kullanılmasını teklif etmiş ve Hakas kelimesi 1923 yılında kullanılmaya baş- lanmıştır. Hakaslar, Sibirya’da ilk kültür havzalarının mey- dana çıktığı bir coğrafyada bulunmalarıyla birlikte tarihimizi ilgilendirmesi bakımından en eski Türk toplulukları arasında yer almaktadır. Bu çalışmada Hakasların av kültürleri, kutsal kabul ettikleri hayvanları ve çeşitli kurban gelenekleri üze- rinde durulacaktır. Bu içeriklerin günümüze kadar geliş şekil- lerinin serüvenleri ve inançları üzerinde etkili olan sebepler açıklanacaktır. Anahtar Kelimeler: Ayı, Kurban İnancı, Avcı- lık Abstract: The Khakas Turks, known as Minusin, Abakan, Si- berian, Yenisei Turks or Tatars, are one of the oldest Turkic peoples living in Southern Siberia, our ancestral homeland. In 1917, after the Russian revolution, the Russians proposed to use the word “Heges”, which means Kyrgyz in Chinese so- urces in the 9-10th centuries, as “Khakas” for the Khakassian people, and the word Khakas began to be used in 1923. Kha- kassians are among the oldest Turkic communities in terms of our history, as they are located in a geography where the first cultural basins emerged in Siberia. This study will focus on the hunting culture of the Khakas, the animals they consi- der sacred and various sacrificial traditions. The adventures of how these contents have survived to the present day and the reasons that have an impact on their beliefs will be expla- ined. Keywords: Bear, Sacrifice Belief, Hunting Giriş: Hakas Türklerinde Avcılık ve Kurban inancı konusu beş ana başlığa ayrılarak örneklerle açıklanmaya çalışılmıştır. * Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Öğrencisi, E-mail: kalaycifa- tih97@gmail.com. Bu bildiri, 26 Ekim 2023 tarihinde Aksaray Üniversitesi Tarih Bölümü ve ASÜ Tarih Topluluğu işbirliği ile çevrimiçi düzenlenen X. Genç Tarihçiler Öğrenci Sempozyumu’nda sunulmuştur. 1 Naciye Saraç, “Gizemli Hakasya”, Bozkurt, S: 35, Şubat-Mart 2007, s. 26. Birinci kısımda Hakas adının anlamına yer verilerek etimolo- jik giriş yapılmıştır. İkinci kısımda Hakasların yaşadıkları coğrafya belirtilerek doğal sınırları, zenginlikleri ve bölge halkı hakkında açıklamalara yer verilmiştir. Üçüncü kısımda Hakasların tarihi geçmişi hakkında bilgi verilerek Hakasların ilk kez kaçıncı yüzyılda ortaya çıktıkları ve günümüze kadar geçen süredeki tarihi devirlere yer verilmiştir. Dördüncü kı- sımda ise Hakasların kökenine dair Hakas Efsanelerinden Ayı sembolünün çıkışı ve Hakas başkenti olan Abakan’ın ne- den başkent olarak seçildiğine vurgu yapılmıştır. Beşinci ve son kısımda ise Hakasların Avcılık yaptığı hayvanlara ve Kur- ban geleneklerine dair bilgilendirmeler yapılarak konu topar- lanmaya çalışılmıştır. Hakas Adı: Hakas kelimesinin kökeni olan “Hagias” sözcüğü, Çinliler tarafından Sayan Dağlarında yaşayan eski bir kabileyi tanımlamak için kullanılmıştır. Bu Türk boyunun Çin kay- naklarında ilk defa M.Ö. 201 tarihinde yer aldığını görüyo- ruz. 1 Çin kaynaklarında yer alan bu bilgiler Çinlilere ait hiye- rogliflerdir. Bahsi geçen bu kaynaklar günümüz kaynakla- rında Eski Çince olarak adlandırılırlar. Çin devletine ait tarihi kaynaklarda Tan devrinden başlamak üzere 18. yüzyıla kadar olan süreçte yazılmış pek çok kaynakta, bu hiyerogliflerin okuma denemeleri yapılmış ve bunların sonucu olarak Hakas isminin; Hakas, Hyagas, Hagas, Syatzsyası, Syagesı, Hegesı ya da Tszetszyası, Syatszyası, Hehe, Hayakya (syage), Syatszyası şekillerinde çevrilen bir Türk boyuna ait olduğu ortaya çıkmıştır. Günümüzde Türkiye Türkçesinde bahsi ge- çen bu Türk boyunun adlandırılması “Hakas” biçiminde olup, kaydedilen bu sözcük Hakas Türkçesinde “Xакас” ve “Xakas” şeklinde ifade edilmektedir. 2 6. yüzyıla ait Bizans kaynakla- rında ise “Kherkhir” olarak geçen Hakasların adı, 8. yüzyıla ait Tibet metinlerinde “Hir-kis, Hir-tis ve Kher-ged” şeklinde yer almıştır. 3 Ayrıca, 6. yüzyıla ait Çin kaynaklarında Kırgız sözünün “Hia-kia-sseu” şeklinde kaydedildiği ve Hakasların atalarının Kırgızlar olduğu belirtilmiştir. 9. ve 10. yüzyıllara ait Çin kaynaklarında ise Hakasların adı “Heges” ve “Kiekia- 2 Emine Güven, “Hakas ve Kırgız Adı Üzerine”, Akademi Sosyal Bilimler Der- gisi, C: 8, S: 23, 2021, s. 346. 3 Michael R. Drompp, Erken Dönemlerden Moğol İstilasına Yenisey Kırgızları, Türkler, C: 2, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, s. 397.