Janusz Nowiński1 ISSN (print) 2 3 0 0 - 8 2 9 6 1M (online) SUBSTANCJA ZABYTKOWA FIGURY MATKI BOŻEJ SKRZATUSKIEJI DZIEŁ Z NIĄ ZWIĄZANYCH ŚWIADECTWEM JEJ HISTORII I KULTU Jubileusz 450 lat obecności cudownej Piety w Skrzatuszu jest okolicznością inspiru- jącą do podjęcia badań nad historią, ikonografią, rozwojem kultu figury Matki Bożej Skrzatuskiej,jak również nad dziejami samej świątyni - sanktuarium, w którym rzeźba ta czczonajest nieprzerwanie od ponad trzystu lat. Dotychczasowe studia koncentrowały się głównie na przekazach źródłowych, kon- tekście religijno-historycznym oraz wymiarze duchowym kultu. Tymczasem wciąż niedostatecznie wykorzystanym obszarem badawczym pozostaje substancja zabytko- wa samej rzeźby oraz obiektów artystycznych bezpośrednio z nią związanych. Pojęcie substancji zabytkowej, kluczowe dla współczesnych badań konserwator- skich i historii sztuki, odnosi się do pierwotnej, ukształtowanej przez artystę materii dzieła. To właśnie ona decyduje o autentyczności obiektu, stanowiąc zarazem nośnik informacji ojego autorze, technice wykonania, zastosowanych materiałach oraz czasie powstania. W tym ujęciu substancja zabytkowa niejestjedynie materialnym nośnikiem formy - to także integralna część wartości emocjonalnej i poznawczej dzieła umożli- wiająca kontakt ze światem przeszłości w sposób bezpośredni i niepowtarzalny. To dzięki niej mamy świadomość obcowania z autentycznym dziełem sztuki - świadkiem historii. Z punktu widzenia metodologii konserwatorskiej oraz teorii ochrony dziedzictwa zastąpienie tej pierwotnej materii nową - niezależnie od stopnia technicznego zaawan- sowania - skutkuje utratą autentyzmu dzieła. W efekcie prowadzi do stworzenia jego 1 Ks. dr hab. Janusz Nowiński, prof. UKSW - Instytut Historii Sztuki UKSW, historyk sztuki, wykładow - ca, kustosz zabytków dawnego opactwa w Lądzie, konsultant Towarzystwa Salezjańskiego Inspektorii pw. św. Wojciecha w zakresie sztuki sakralnej i konserwacji zabytków, organizator i współautor wystaw sztuki współczesnej, twórca koncepcji i współautor projektów wystroju wnętrz sakralnych; ORCID: 0000-0001- 9486-961X, e-mail: nowinski@vp.pl. Barbarze i Andrzejowi Olszewskim - miłośnikom i mecenasom zabytków skrzatuskiej świątyni i ziemi 'wałeckiej Wstęp