133 TOPLUM VE BİLİM 120 • 2011 Türkiye’de piyasa reformları ve düzenleyici reformlar: Aktör-merkezli bir tarihsel yaklaşım önerisi Ümit Sönmez* Özet: Bu makalede 1980’lerdeki piyasa reformlarının parçalı, kısmî, pragmatist dina- miğinden neoliberalizmin kurumsal yapısının inşasına giden yoldaki iç çelişkilerin ve tıkanmaların analizi yapılıyor. 1990’ların sonunda artarak devam eden düzenleyici re- form sürecinde yaşanan çelişkilerin şifresinin 1980’lerin piyasa reformları ve kurum- sal stratejilerinde saklı olabileceği ileri sürülüyor. Makalenin temel argümanı neolibe- ralizmin kurumsal yapısının önceden verili olmadığı ve siyasetçiler tarafından uygu- lanan kurumsal stratejilerin günümüzdeki reform sürecini etkilediği yönünde. Türki- ye gibi ülkelerde düzenleyici devleti kurmaya yönelik bir disiplin uygulansa da, bu di- siplinin uygulanış biçimi ve getirdiği sonuçlar ciddi ölçüde yerel faktörler tarafından şekilleniyor. Siyasetçileri, BDK yöneticilerini ve bürokratları farklı baskılar ve öncelik- ler altında hareket eden, sorunlarla başa çıkan, varolan araçlar ve kaynaklar arasın- da stratejik seçimler yapan ve çözümler üreten dinamik aktörler olarak görmek önem taşıyor. Böylesi bir analiz, günümüzdeki reformları, ideal-tip bir neoliberal çerçeveye kıyasla değerlendirmeyi reddederek, sürecin karmaşık, çok katmanlı ve dinamik yapı- sının daha iyi kavranmasına yardımcı olabilir. Anahtar sözcükler: Piyasa reformları, düzenleyici reformlar, aktör-merkezli yaklaşım, Özal hükümeti, neoliberalizm, finansal krizler, bağımsız düzenleyici kurumlar, regü- lasyon Giriş: Düzenleyici reformun çelişkilerini nasıl kavramalı? Türkiye’de 1990’ların sonu ve 2000’li yıllar boyunca hızla artan oranda bir dizi düzenleyici 1 reform hayata geçirildi. 1980’lerde yapılan piyasa reform- (*) London School of Economics and Political Science. 1 1980 öncesi neoklasik iktisadın eleştirisi üzerinden yükselen ve devletin piyasa aksaklıkları- nı gidermek için daha müdahaleci olması gerektiğini savunan regülasyon anlayışı ile 1990’lar- da yükselen regülasyon anlayışı birbirinden farklıdır. Bu yazıda 1980 sonrası reformlara odak- lanıldığı için, yazı boyunca ‘düzenleme’, ‘regülasyon’, ‘yeniden düzenleme’ ve ‘re-regülasyon’ kavramları değişen yerlerde vurgu amaçlı olarak eşanlamlı kullanılacaktır. 1980 sonrası yükse- len yeni regülasyon (süreç olarak re-regülasyon diye de ifade edilmektedir) anlayışı, toplumun