Van 'solus-ipse' naar 'inter-esse' De andere 'Kehre' van Hannah Arendt Jozef Keulartz en Alwin Hietbrink Het is algemeen bekend dat Hannah Arendt werd beïnvloedoor haar 'minnaar' Mastin Heidegger en haar 'mentor' Kar1 Jaspers. De secundaire literatuur laat het op dit punt echter afweten en bliitt doorgaans in vaagheden steken. Het is de inzet van ons aitikel hier verandering in te brengen en de aanzet te geven tot een meer grondige en diepgaande analyse van Arendts relatie tot haar filosofische 'leer- meesters'. Ons artikel valt uiteen in vier paragrafen. In de eerste paragraaf wordt dem- vloed van Sein und Zect op The Humun Condition besproken, waarbij ook Arendts kritiek op het subjectfilosofisch karakter van het hoofdwerk van de vroege Heidegger aan de orde gesteld zal worden. (1) In de tweede paragraaf wordt de invloed van de late Heidegger op The Life of the Mind behandeld: Arendt volgt Heidegger m zijn poging tot 'destructie' van de metafysica maar slaat daarna een geheel andeie weg in. (2) In de derde paragraaf komt de invloed van Jaspers op Arendts andere 'Kehre' uit de $uh1ectfilosofie ter sprake: hoewel zij Jaspers her- haaldelijk prijst omdat hij als eerste het egoisme van de existentiefilosofie doorbrak en communicatie centraal stelde. tekent Arendt toch bezwaar aan tegen het door hem gehanteerde kader van de 'dialogische filosofie'. De slotparagraaf vat kort sa- men waarin Arendt zich van Heidegger en Jaspers onderscheidt. De dialectiek van 'praxis' en 'poiesis' In The Huniun Condition, dat algemeen als haar hoofdwerk wordt aangemerkt, maakt Hannah Arendt in navolging van Aiistoteles onderscheid tussen de sfeer van de poiesis ('Herstellen') en die van de praxis ('Handelna). Haar boek draait om de stelling dat de eerste sfeer zich in de loop van de westerse geschiedenis heeft uit- gebreid ten koste van de tweede. Hierdoor is de politieke openbaarheid, die leeft van de pluraliteit van perspectieven, in verval geraakt en heeft het totalitarisme zijn afzichtelijke kop kunnen opsteken. Haar stelling omtrent de verdringing van de praxis door de poiesis dankt Arendt voornamelijk aan de vroege Heidegger. (3) 1 M Heidegger, Sein undZei1 Tìbinge 1986 H Arendt, The Human Condition Chicago en London 1958 (voortaan afgekort als HG) 2 H Arendt, The Liie of the Mind Thinking. New York en Londen 1978 (LOM l) H. Atendt, The Lila of Mind Wil/ing New York en Londen 1978 (LOM 11) 3 Gemakshalve wordt in dit artikel Arendts onderscheid lussen werk ('Herstellen') en arbeid