KADIN CİNSEL SAĞLIĞI / Hemşire Çalışma Grubu Derleme 266 Cinsel yaﬂam çeﬂitli psikolojik ve biyolojik etmenlerin rol oynad›¤› karmaﬂ›k bir süreçtir. Toplumlarda örfler, adetler, inan›ﬂlar, yasalar cinsel davran›ﬂ›n biçimini sürek- li olarak etkilemiﬂtir. Cinselli¤in, bireye haz/doyum yaﬂat- mak ve üremeyi sa¤lamak gibi iki temel amac› oldu¤u ka- bul edilir (1,2). Anatomik, fizyolojik veya psikolojik etmenler sonucu cinsel reaksiyon siklusunda ortaya ç›kan ve cinsel perfor- mans› etkileyen aksakl›klar cinsel disfonksiyon olarak ad- land›r›lmaktad›r. Cinsel iﬂlev bozukluklar› genel gruplan- d›rmalarda; istek, uyar›lma, orgazm ve a¤r› ile ilgili olarak s›n›fland›r›lmaktad›r Kad›nlarda a¤r› ile ilgili olarak görülen cinsel iﬂlev bozukluklar› kapsam›nda yer alan bozukluklar- dan birisi disparonidir (2). Disparoni, penisin vajinaya giriﬂi esnas›nda introitus ve vajinada a¤r› hissi ﬂeklinde yüzeyel, penetrasyonun en fazla oldu¤u anda alt abdominal bölgede a¤r› hissiyle de- rin olmak üzere iki ﬂekilde ele al›nabilmektedir (3,5). Genellikle bireyler taraf›ndan bildirilmemesi nedeniyle disparoninin s›kl›¤›n› belirlemek oldukça güçtür. Kad›nla- r›n yaklaﬂ›k %15’i yaﬂamlar›n›n bir döneminde disparoni yaﬂayabilmekte, hatta %1-2’sinde ise a¤r› tedavi gerekti- rebilecek kadar ﬂiddetli olabilmektedir (5). Disparoninin yayg›n olarak deneyimlendi¤i dönemler- den biri de postpartumdur. Postpartum dönemde cinsel iliﬂkiye baﬂlama, kültürel-dini faktörler, annenin yaﬂ›, em- zirme, etnik köken ve do¤um sürecinde ortaya ç›kan lase- rasyonlara ba¤l› geliﬂebilen disparoniden etkilenmektedir (2,6). Dünya Sa¤l›k Örgütü’nün (DSÖ) bildirdi¤ine göre; postpartum 8. haftada kad›nlar›n %71’i, 10. haftada %90’› cinsel iliﬂkiye baﬂlamaktad›r. Yap›lan çal›ﬂmalarda, kad›n- lar›n postpartum dönemde cinsel iliﬂkiye en erken 6-7. haftalarda baﬂlad›klar› belirlenmiﬂtir (7,9). Ülkemizde de benzer olarak, cinsel iliﬂkiye baﬂlama postpartum 40. gün- den sonrad›r (2). Ancak perine bölgesindeki do¤um süre- cinde oluﬂan laserasyonlara ba¤l› disparoni, iliﬂkiye baﬂla- ma zaman›n› belirlemede temel etken olabilmektedir. Signorello ve arkadaﬂlar› farkl› düzeylerde perineal trav- mas› olan primipar kad›nlar aras›nda, perineal hasar› etki- leyen durumlar›n postpartum sonuçlar üzerine (dispara- noya, cinsel iliﬂkiye yeniden baﬂlama zaman›, seksüel is- tek, doyum ve orgazm potansiyeli) etkisini araﬂt›rmak üzere yapt›klar› çal›ﬂmada, perine hasar› olan ve olmayan kad›nlar›n ço¤unun disparoni yaﬂad›klar›n› belirlemiﬂler- dir. Ancak perineal laserasyonu fazla olan grupta bu ora- n›n daha yüksek oldu¤unu bulmuﬂlard›r. Bununla birlikte hasars›z perineye sahip olan kad›nlar›n 7.1 haftada, yük- sek derece laserasyona sahip olanlar› ise 9.3 haftada cin- sel iliﬂkiye baﬂlad›klar›n› saptam›ﬂlard›r (6). Postpartum disparoninin etyolojisi aç›k de¤ildir. Go- etsch’›n yapt›¤› çal›ﬂmada; birinci do¤umdan sonra %42, ikinci do¤um sonras› %47, normal do¤um yapan kad›nlar- da %42, sezeryanla do¤um yapanlarda %29 oran›nda dis- paroni geliﬂti¤i belirlenmiﬂtir (8) . Postpartum dönemde cinsel iﬂlev bozuklu¤u sorunlar›n›n ilk aylarda daha yo¤un yaﬂand›¤› ifade edilmektedir (6,7). Çin’de Xu Xy ve arka- daﬂlar›n›n postpartum dönemdeki kad›nlar›n cinsel ya- ﬂamlar› hakk›nda yapt›lar› araﬂt›rmada ilk üç ayda %70.6’s›n›n cinsel problemler deneyimlediklerini, 6. ayda bu oran›n %34.2’ye düﬂtü¤ünü saptam›ﬂlard›r (7). Signe- rello ve arkadaﬂlar› ise postpartum 6. ayda disparoninin azalmakla birlikte kad›nlar›n %22’sinde halen bu ﬂikayet- lerinin devam etti¤ini belirlemiﬂlerdir (6). Signerello ve arkadaﬂlar› do¤uma yard›mda vakum ekstrasyon ya da forseps kullan›m›n›n disparoniye etkisini araﬂt›rm›ﬂlar ancak bu araçlar›n disparoni yaﬂama hissini art›rsa da aradaki fark›n istatistiksel olarak anlaml› olmad›- ¤›n› saptam›ﬂlard›r (6). Do¤um esnas›nda ve sonras›nda perineal travma, ka- d›nlarda k›sa ve uzun dönem morbidite ile iliﬂkilidir. Trav- ma üriner ve fekal inkontinansla, disparoni ve sürekli pe- rineal a¤r› ile sonuçlanmaktad›r. Bu problemlerin görülme olas›l›¤› perine hasar› olmayan kad›nlarda daha azd›r. Ru- tin epizyotomiye ba¤l› perineal travma, a¤r›ya neden ol- Postpartum disparoni gelişimini etkileyen faktörler ve koruyucu önlemler Prof. Dr. Hediye Arslan, MSc. Dilek Coşkuner Potur, MSc. Nevin Çıtak Bilgin Marmara Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Doğum ve Kadın Hastalıkları Hemşireliği AD