PROCES LIKWIDACJI STOWARZYSZEŃ „OPIEKA NAD DZIEWCZĘTAMI” (1946-1962) 1 Marta Ordon Katedra Prawa Wyznaniowego KUL Wraz ze zmianą ustroju politycznego w Polsce po II wojnie Ğwiatowej zmianie uległa polityka władz państwowych wobec KoĞcioła. Wrogie religii załoĪenia ideologiczne stały się podstawą polityki wyznaniowej państwa. Realizacja tych załoĪeń przejawiała się w stopniowym ograniczaniu wpływu KoĞcioła na Īycie społeczne, takĪe poprzez ograniczanie moĪliwoĞci prowadzenia stowarzyszeń koĞcielnych. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie procesu likwidacji przez władze komunistyczne Stowarzyszenia „Opieka nad Dziewczętami”. Podstawę opracowania stanowią materiały archiwalne pochodzące z Archiwum Akt Nowych (AAN), Centralnego Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (AMSWiA), Archiwum Sekretariatu Episkopatu Polski (ASEP), Archiwum Archidiecezjalnego w Lublinie (AAL), Archiwum Kurii Metropolitalnej w Warszawie (AKM-W), Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie (AKM-K) i Archiwum Zgromadzenia Sług Jezusa (ASJ). Niestety wiele dokumentów związanych ze sprawą zaginęło lub, podobnie jak materiały dotyczące inwigilacji KoĞcioła, zostało celowo zniszczonych. Z kolei w archiwach koĞcielnych luki w dokumentacji spowodowane są niedoręczaniem dokumentów przez stronę państwową. WciąĪ brakuje całoĞciowego opracowania sytuacji stowarzyszeń koĞcielnych w okresie Polski Ludowej 2 , a tematyka ówczesnego połoĪenia niehabitowych zgromadzeń zakonnych - wobec władz występujących oficjalnie jako stowarzyszenia - nie została nigdzie poruszona 3 . Stowarzyszenie „Opieka nad Dziewczętami” było zewnętrzną formą działania zgromadzenia zakonnego Sióstr Sług Jezusa 4 . Zgromadzenie, powstałe w okresie 1 OpublikowaneŚ „Prawo. Administracja. KoĞciół” 2001, nr 2/3(6/7), s. 243-269. 2 CzęĞciowo zagadnienie omawiaŚ T. Biedroń, Organizacje młodzieĪy katolickiej w Polsce w latach 1945-1953, Kraków 1991, jest to jednak praca historyczna. Brak szerszego opracowania skłania do podjęcia badań nad tym zagadnieniem, które naleĪy rozpocząć od kwestii szczegółowych takich jak działania władz wobec poszczególnych stowarzyszeń. 3 Polityka władz wobec zgromadzeń niehabitowych była jedynie fragmentem polityki prowadzonej wobec wszystkich instytutów zakonnych w Polsce, a zmierzającej do zniszczenia Īycia zakonnego lub podporządkowania go organom państwa. TakĪe to zagadnienie nie doczekało się jeszcze całoĞciowego opracowania a jego skalę sygnalizują jedynie artykułyŚ J. Kowalika, Polityka władz PRL wobec zakonów, „ChrzeĞcijanin w Ğwiecie” 1994, nr 1, s. 136–157 oraz B. Zuberta, T. Bach, Ograniczenia w realizacji własnego charyzmatu przez instytuty zakonne w okresie rządów totalitarnych w Pol sce (1945-1989), „Roczniki Nauk Prawnych” 4(1994), s. 81-101. 4 Zgromadzenie Sług Jezusa (ZSJ) zostało załoĪone przez bł. O. Honorata KoĨmińskiego i źleonorę Motylowską w Warszawie w 1884 r. Szerzej na temat powstania i działalnoĞci zob. przede wszystkimŚ A. Jakubczyk, Zgromadzenie Sług Jezusa w społeczeństwie polskim w latach 1884-1939, Lublin 1995, mps BKUL, a takĪeŚ P. Brzozowska, Sługi Jezusa, w: Zakony św. Żranciszka w Polsce w latach 1772-1970, pod red. J. R. Bara, cz. 1, Warszawa 1978, s. 186-194; P. Brzozowska, Zgromadzenie Sióstr Sług Jezusa, w: Kalendarz Rodziny Katolickiej, Warszawa 1989, s. 57-58; P. Brzozowska, Zgromadzenie Sług Jezusa, „TrzeĨwymi bądĨcie…” 1989, nr 2, s. 43-45; S. Fudali, Zgromadzenie Sług Jezusa w latach 1939-1947, w: ĩeńskie Zgromadzenia Zakonne w Polsce 1939-1947, pod red. A. Chruszczewskiego, K. Dębowskiej, J. Kozłowskiego, t. 5, Lublin 1989, s. 229-287; A. Jakubczyk, A. Kulka, H. Sula, Zgromadzenie Sióstr Sług Jezusa, w: Dziedzictwo Błogosławionego Honorata KoĨmińskiego, pod red. H. I. Szumił, ż. Bartoszewskiego, Warszawa - Sandomierz 1998, s. 295-330. Zgromadzenie otrzymało dekret pochwalny Stolicy Apostolskiej w 1907 r. W rok póĨniej