23 NASZE POMORZE nr 13, 2011 Kamil Kajkowski Muzeum Zachodniokaszubskie w Bytowie Wyspy jako symboliczne centra wczesnośredniowiecznych mikroregionów osadniczych Pomorza Środkowego Próbując odpowiedzieć na zagadnienie ujęte w tytule, należy przyjrzeć się, jak po- strzegana była wyspa w symbolice przestrzeni krajobrazu kulturowego dawnych społeczności. Pomorze charakteryzuje się specyicznym ukształtowaniem terenu, a jeziora powodują, iż wyspy zajmują istotne miejsce. Dzięki swemu położeniu wpływały one na psychikę ludzką (utożsamiano je z rajem, ale i traktowano jako więzienie). Odseparowanie sprawiało, że stosunki pomiędzy ludźmi nabierały no- wego, niecodziennego charakteru, pozwalały na intymne relacje z miejscem, jak i z człowiekiem 1 . Takie właściwości sprzyjały archetypowym skojarzeniom w kate- goriach sakralnych. Według ustaleń religioznawców, człowiek obierając miejsce na siedzibę, poszuki- wał obszaru wyróżniającego się w określonym otoczeniu. Był to symboliczny punkt traktowany jako „stały”, będący w optyce myślenia osią orientacji, wokół której miało w przyszłości koncentrować się życie określonej społeczności 2 . Skupiały się tu ema- nacje sił transcendentnych, hierofanie. Makrokosmos wchodzi do mikrokosmosu i za- wiera się w nim bez reszty 3 . Badacze zauważają, że to nie człowiek wybierał miejsce, ale ono objawiało mu się poprzez znaki ukazujące drzemiącą w nim moc 4 (wyspy). Skrawki ziemi w otoczeniu wodnym odnoszono do mitycznego Pralądu, pierwszej ziemi wyłaniającej się z wód Praoceanu 5 , tworzącej środek świata, axis mundi: owe miejsca święte uważane same w sobie za centrum świata i danego obwodu nawet wte- dy, gdy ich uboczne położenie nie ulega wątpliwości 6 . Były to punkty topograiczne 1 P. Hay, A Phenomenology of Islands, „Island Studies Journal”, Tasmania, Australia, 2006, t. I, nr 1, s. 22–23. 2 M. Eliade, Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, przeł. A. Tatarkiewicz, Warszawa, 1974, s. 95. 3 S. Czarnowski, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w religii, w: Dzieła, Warszawa, 1956, t. III, s. 226. 4 Tamże. 5 Wariantywnym symbolem Pralądu były także góry; por. J. Maćkiewicz, U. Majer-Baranowska, Wyspa, w: Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. I: Kosmos, [cz. 2], Ziemia, woda, podziemie, red. J. Bart- miński, Lublin, 1999, s. 65. 6 S. Czarnowski, Podział przestrzeni…, s. 231. www.Wydawnictwo-JASNE.pl