Dikkatli Arayüzler Ahmet Cengizhan Dirican 1 Mehmet Göktürk 2 1,2 Bilgisayar Mühendislii Bölümü Mühendislik Fakültesi Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Gebze, KOCAEL Email: acdirican@bilmuh.gyte.edu.tr gokturk@bilmuh.gyte.edu.tr Özet Biliim aygıtlarının gelimesi ve yaygınlaması, buna karın insan yeteneklerinin deimemesi geleneksel etkileim tekniklerinin yetersiz kalmasına yol açmıtır. Bu nedenle ortaya çıkan arayüz paradigmalarından biri olan Dikkatli Arayüzler (DA’lar) kullanıcısının dikkati bata olmak üzere bilisel kaynaklarına karı duyarlı olan arayüzlerdir. Kullanıcısının ne yaptıına bakarak neye ihtiyaç duyacaını belirlemeye çalıan DA’lar böylece daha sosyal iletiim teknikleri ve kullanıcıların çalımasını kolaylatıracak çeitli etkileim yöntemleri gelitirmeye olanak salamaktadır. Bu çalımada DA’lar farklı açılardan ele alınmakta, bu teknolojiye olan gereksinim, temel nitelikleri, literatürde yapılan balıca aratırma ve uygulamalarla birlikte bu konuda yapılabilecek çalımalar ortaya koyulmaktadır. 1. Giri Artan yetenek ve kapasitelerinin aksine, küçülen boyutları ve düen fiyatlarıyla biliim aygıtları, son çeyrek yüzyıl yıl içerisinde dünyanın hemen her yerinde çok yaygın ve youn bir biçimde kullanılır hale gelmitir. Biliim aygıtlarının bu ekilde yaygınlaması, bu aygıtlar ve insanlar arasındaki etkileimin, deien koullara göre daha etkin biçimde salanması amacıyla yeni etkileim teknikleri bulunmasını ve uygulanmasını gerektirmitir [1–3], [6]. Bu çerçevede Weiser, 1991 de yazdıı ve yaygın biliim (ubiquitous) kavramını ortaya attıı makalesinde, “En büyük teknolojiler gözden kaybolanlardır. Onlar kendilerini, ayırt edilemez hale gelene kadar, günlük hayatın dokusu içerisine ilerler.” tespitinde bulunmu ve gelecein biliim aygıtlarının son derece yaygın olmalarına karın etkin bir biçimde görünmez olmayı baarabilen aygıtlar olacaını öngörmütür [1]. Bugün gelinen noktada insanların, hiç yanlarından ayırmadıkları, evde ve i yerlerinde gün boyunca kullandıkları, buzdolabı ve otomobil gibi sistemlerin içine girmi olan biliim aygıtları günlük hayatın olaan parçaları haline gelmitir. Buna karın bu aygıtların insanın günlük hayatının doal, göze batmayan veya Weiser’in deyimiyle görünmez parçaları haline geldikleri henüz söylenememektedir [9]. Yaygın biliime göre bata kiisel bilgisayar kavramının yanlı yere oturtulmasından ve dier pek çok biliim aygıtının da biliimin gerçek gücüne ulamada sadece birer geçi basamaı olmasından ileri gelen bu durum, dier taraftan önemli bir arayüz problemi olarak ele alınmaktadır. Doksanlı yılların baından bu yana artan bir biçimde, farklı arayüz paradigmaları gelitirilmitir. Nielsen’in deyimiyle kullanıcı veya görev yönelimli olan ve kullanıcısına biliim aygıtını kullanmaktan öte kendi görevlerine odaklanma olanaı sunmayı amaçlayan bu yeni nesil arayüzlerden biri de Dikkatli Arayüzlerdir. Dikkatli arayüzler (DA’lar) kullanıcısının dikkati bata olmak üzere bilisel kaynaklarına karı duyarlı olan arayüzlerdir. Bunları sınırlı ve korunması gereken kaynaklar olarak ele alan DA’lar söz konusu kaynakları korumaya ve desteklemeye çalımaktadır [4–13]. Böylece, kullanıcı dikkati balıca giri kanalı olarak ele alınır, daha sosyal iletiim yöntemleri ve kullanıcının çalımasını kolaylatıracak çeitli etkileim tekniklerini gelitirilmesi mümkün hale gelir [9]. Çalımanın ikinci bölümünde, DA’lara duyulan gereksinim detaylı bir biçimde ele alınmaktadır. Üçüncü bölümde DA’lar tanıtılırken, bu konuda yapılmı önemli aratırma ve uygulamalar ortaya koyulmaktadır. Çalımanın sonuçları dördüncü ve son bölümdedir. ASYU 2008 Akıllı Sistemlerde Yenilikler ve Uygulamaları Sempozyumu