OSMANLI DEVLETĐ’NDE MĐLLET SĐSTEMĐ Yrd. Doç. Dr. Muammer Ulutürk (Tefekkür Dergisi, Ocak 2012, Sayı 51) Osmanlı Devleti altı yüz yıllık tarihi boyunca, farklı etnik gruplar ve din mensuplarından oluan kitleleri, XIX. Yüzyıla kadar baarıyla yönetti. Osmanlı yönetim anlayıı içinde bu unsurların her birine “millet”, oluturulan sisteme de “millet sistemi” adı verildi. Bu sistem, farklı inançlara sahip topluluklara kendi inanç ve hukuklarının gerektirdiği ekilde yaama imkânı tanıdı. Devletin idaresi altındaki her millet kendi dinî ve sosyal ilerini hür bir ekilde yaama fırsatı buldular. Osmanlı, tebasını zorla Đslamlatırmak gibi bir amaca sahip değildi ve gayrimüslimlere de güvenlik ve huzur sağlamayı, onları adaletle ve devlet yönetiminden razı olacakları ekilde yönetmeyi hedefliyordu. Đslami literatürde din ile e anlamlı olması yanında belli bir dinin mensuplarını ifade eden millet kelimesi, Osmanlı Devletinde klasik dönemden itibaren dini zümreleri ifade etmek için kullanılmıtır. XVI-XVIII. yüzyıllarda karımıza çıkan belgelerde “Papanın Milleti”, “Millet-i Ermeniyân”, “Milel-i Selase” tabirleri geçmektedir. 1 Osmanlı Devleti’nde “millet sistemi” esas itibarıyla Đslam Hukuku’na dayanmıtır. Đslam Dininde millet kavramı din, mezhep; bir din ve mezhebe bağlı topluluk anlamlarına gelmektedir. Bu kavram Kur’an’da da “din ve erait” anlamlarında kullanılmakta ve on be yerde geçmektedir. 2 Gayrimüslimlere tanınan haklar gereği fethedilen bir yerdeki en büyük kilisenin camiye çevrilmesi kuralı vardı. Onun dıındaki kiliselere dokunulmaz, ehir sulh yoluyla alınmı ve gayrimüslimler kendi iradeleriyle teslim olmularsa zaten kiliselere dokunulmazdı. Cemaat liderlerinin yargılanması özel bir usule tabi idi. Metropolitlerin, vekillerinin ve piskoposların, eriatla ilgili davalarının durumaları Divan’a havale edilir ve dava sadrazam ve kazaskerlerin huzurunda görülürdü. 3 Anlamalara riayet ettikleri, fitne ve fesadın merkezi olarak kullanmadıkları müddetçe bütün gayrimüslimlerin mabetlerine saygı gösterilmesi ve korunması Müslüman idareciler için bir vecibe sayılmıtır. Osmanlı Devleti, gayrimüslim tebaaya kendi liderlerini seçme ve bu liderlerin bakanlığında dini, idari, adli ve eğitsel alanda kendi kurum ve kurallarını belirleme ve düzenleme hakkı vermitir. Gayrimüslimler bu ekilde özerk olarak yaamlarını sürdürmülerdir. 4 Cemaatler kendi mensuplarının doğum ve ölüm kayıtlarını da tutarlardı. Bu uygulama, Tanzimat’a yakın bir dönemde devletin bütün tebaanın nüfus kayıtlarını tutmaya balayana kadar devam etmitir. 5 Devlet, papazların kiliselerdeki vaazlarını denetlemediği gibi ne yazık ki cemaat okullarının idaresini ve ders programlarını da denetlememitir. Buralar daha sonra fitne ve fesat tohumlarının atıldıkları 1 Đlber Ortaylı, “Osmanlılarda Millet Sistemi”, D.Đ.A, Đstanbul, 2005, XXX, 66 2 Bilal Eryılmaz, Osmanlı Devletinde gayrimüslim Tebaanın Yönetimi, II. Baskı, Risale Yayınları, Đstanbul, 1996, s. 17 3 Süreyya ahin, Fener Patrikhanesi ve Türkiye, Ötüken Yayınları, Đstanbul, 1980, s.70 4 Cevdet Küçük, “Osmanlılarda Millet Sistemi ve Tanzimat”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, Đletiim Yayınları, Đstanbul, 1985, c.IV, s. 1007 5 A. Cevdet Paa, Tarih-i Cevdet, Üçdal Neriyat, Ankara, 1984, c.VI, s. 2690