1 Güler Bek. "Çağdaş Türk Sanatında Bir Sergi Oluşumu ve Sanat Ortamına Etkileri: Bienaller", Sanat Yazıları 9, Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayını, 2002 Güz Dönemi: 41 - 57. ÇAĞDAŞ TÜRK SANATINDA BİR SERGİ OLUŞUMU VE SANAT ORTAMINA ETKİLERİ: BİENALLER* GÜLER BEK ** Dünyada ilk kez 1895 yılında Venedik’te düzenlenen bienal 1 etkinlikleri, ülke sanatlarının ulusal sınırların dışında tanıtılması yönünde etkili bir yöntem olarak benimsenmiştir. Bu fikir, Avrupa ülkelerinin demiryollarıyla birbirine bağlandığı, uluslararası ticaret fuarlarının ve dünya çapında sergilerin açıldığı bir dönemde ortaya çıkmıştır (Block 1995a : 8). 1895’ teki ilk bienalden günümüze kadar her tür uluslararası sergi, dünyanın her köşesinde yer almış ve hızla yaygınlaşmış, Venedik Bienali örneğinden yola çıkan bazı kentler 2 de kendi bienallerini oluşturmuşlardır (Block 1995b : 20). Türkiye ise bienal ortamına 1980’ li yılların ortalarında girmiştir. Bienal ortamına, 1980 sonrası girilmesinde, belli bir sanatsal birikimin oluşması ve bir hazırlık sürecine gereksinim duyulması kadar, 1980 sonrasında yaşanan siyasi değişimlerin ve dönemin hükümetinin kültür politikalarının da etkisi olmuştur. *** Türkiye’ de Bienal Öncesi Sanat Ortamı: Türk sanat ortamında, 1970’ li yılların sonlarında, sanat olaylarını ve sergi anlayışını değiştiren önemli etkinlikler görülür. Bu etkinliklerin başında, Mimar Sinan Üniversitesi’ nin 1977’ de düzenlediği ‘2000 Yılına Doğru Sanat Sempozyumu‘ ve ‘Yeni Eğilimler’ sergileri gelir. Bu sergiler, genç sanatçı kuşağının, yeni deneyimlere yönlendirilmesi ve Türk sanat ortamına farklı eğilimlerin taşınmasında bir köprü rolü üstlenmiştir (Sönmez 1996 : 1100). Yine bu dönemde, sanat ortamına yeni kavramların, yeni oluşumların (minimal sanat, kavramsal sanat, pop art vb.) girdiği görülmüştür. 1980’ li yılların ilk yarısı ise, çağdaş sanatta, günümüze ulaşan ana kanalların ortaya çıktığı yıllardır. Bunlardan birisi de, geleneksel anlayışta sanat yapıtı üretmeyen, batıda gündemde olmayan, ancak Türkiye için yeni olan denemelerin gündeme geldiği ‘Öncü Türk Sanatından Bir Kesit’ sergileridir (Sönmez 1996 :1104). Bu sergiler, minimal sanat, kavramsal sanat ve hazır nesne kullanımının ağırlıkta olduğu toplu sergiler olmuştur (Köksal 1999 : 168). ‘Öncü Türk Sanatından Bir Kesit Sergileri‘, satış amaçlı olmayan sanat yapıtlarına yer vermesiyle, o dönemde tam tersi bir eğilim içinde olan ve güncel sanat ortamına baskı uygulayan resim piyasasına karşıt bir yapı ortaya koymuştur (Sönmez 1996 : 1104) . 1970’ lerde ve 80’ li yıllarda, bazı akademi kökenli sanatçıların, batıda gündemde olan akımları, radikal bir biçimde uyguladıkları gözlenmektedir. Nitekim, Sanat Tanımı Topluluğu ile başlayan süreçte, yenilikçi sanat anlayışını benimseyen, geleneksel sanat türlerinin dışına çıkarak araştıran, sorgulayan, sorular soran ve çözüm önerileri getiren, sanat üretiminde teknik, biçim ve malzeme açısından özgür bir * Bu yazıda, Türkiye’ de 1986 – 1999 yılları arasında düzenlenen bienal etkinliklerine yönelik değerlendirme esas alınmış, 2001’ de gerçekleştirilen 7. İstanbul Bienali kapsam dışı bırakılmıştır. * * Araş. Gör. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Bölümü. *** Konuyla ilgili olarak, Doç.Dr. Zeynep Yasa Yaman danışmanlığında, Güler Bek tarafından Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı’ nda, “ Türkiye’de Bienal Etkinlikleri ve Türk Sanat Ortamında ki Etkileri” (Ankara, 2000) başlıklı bir yüksek lisans tezi hazırlanmıştır. 1 Latince kökenli ‘biennial’ kelimesinin sözlükteki anlamı : ‘İki yılda bir olan ya da iki yılda bir yapılan toplantı’ dır. Bkz : The Oxford English Minidictionary, (Ed. Helen Liebeck – Elanie Pollard), Oxford:Clarenden Press, 1995, s.45 ; Redhouse Sözlüğü (İngilizce - Türkçe), İstanbul : Redhouse Yayınevi,1989, s.89 ; Prof. Yaşar Önen – Cemil Ziya Şanbey, Almanca – Türkçe Sözlük (A – N), Ankara : Türk Dil Kurumu, 1993, s.154. Türkçe Sözlükte ‘bienal’ olarak geçen sözcüğün tanımı : ‘ Yıl aşırı, iki yılda bir olan ’ biçimindedir. Bkz : Türkçe Sözlük, Ankara : Türk Dil Kurumu , 1998 (9. ve son baskı) ,s.290. 2 1950 sonrasında, sayıları artan bienallere örnek olarak, bulundukları coğrafyaya göre ; Kuzey Amerika’ da : Montreal, Whitney, İn Site San Diego, Site Santa Fe, Latin Amerika’ da : Sao Paulo, Merco de Sul, Havana Bienali, Afrika’ da : Dakar, Johannesburg (Africus I,II), İskenderiye, Asya’ da : Kwangju Bienali, Avustralya ve Pasifik’ te : Sydney Bienali, Avrupa’ da : Venedik, Manifesta, Berlin, İstanbul, Lyon, Documenta Bienali gösterilebilir.