StratOgji per Permiresimin 0 Transportit ne Tirane Dorina Pojani ABSTRAKT Ky artikull shqyrten nderkembetal'1l me mekanizmat per e perderimit tii autumjetave ne zonat urbane ne I'BfIde tii zhvilluara e ne zhvillim dhe ofron krahasim me situatiin e Tiraniis. Autuaa argumenton se Tirana ka potencial tii lartii per tii tejkaluar "masakriin urbane" tii shkaktuarnga automjetat sepse: II J qyteti eshtii aq i dendur e kompakt sa shumica e destinacioneve mund tii arrihen ne nje kohe tii shkurtiir udhetimi me mjete si autobusi e biqikleta; [2J qyteti ende ruan nje kulture tii theksuar kembesore dhe; 131 pjeSe emire e ende nuk zotiirojne automjete use nuk iperderin rregullisht. Per pasnje, transformime til medha ne sistemin e transportit mund til vihen nejetil pa kosto tii lartii. ABSTRACT This article reviews international experience with mechanisms to reduce car use in urban areas in developed and developing countries, in order to place Tirana's situation in perspective. The author argues that in Tirana the potantial for overcoming the urban devastation of autumobile domination is particularly great because III the city is so compact that bus and bicycle travel could serve much of the population and make it possible to reach most points within a short amount of time, 12J the City still has a strong pedestrian culture, and [3J a sizeable portion of households still do not own or use cars. As aresult, changes can be implemented without substantial costs. 82 Qe prej Luftes se Dyte Boterore, shumica e zonave urbane te botes jane kthyer ne "mbreteri" te automobilit. Tashme situata, si: kushte te pakendshme per kembesoret, ndotje e larte e mjedisit, pasiguri per <;:iklistet, transport publik i papershtatshem, dhe bllokime trafiku pa pushim, hasen rendom ne qytete. Ne Tirane, ky lloj "evolucioni" u shty deri ne vitet '90. Ne mijevje<;:arin e ri, Tirana ka arritur standardet nderkombetare per probleme te shkaktuara nga automjetet. Ndonese keto probleme jane te krijuara artificialisht nga njeriu, shpesh pasi hedhin rrenje ato shihen si pjese e pandryshueshme e mjedisit. Megjithate, ne disa qytete, ve<;:anerisht ne Veri te Europes, qe ne zanafille automjetet nuk lejohen te hyjne ne qendrat e qyteteve, dhe/ose perdorimi i tyre eshte kufizuar me mjete te tjera. Sot, qytetet qe kane ndjekur kete rruge konsiderohen thesare boterore. Ne pjesen tjeter te Europes Perendimore dhe ne vende te tjera te botes, qytetet po perpiqen te permiresojne transportin publik, te perkrahin mjetet e pamotorizuara, te krijojne zona kembesore, dhe ne pergjithesi te luftojne mbizoterimin e automjeteve. Bashki te ndryshme te botes po marrin ne konsiderate ose po zbatojne disa koncepte qe ishin te papranueshme disa dekada me pare, si pagesat e perdoruesve te rrugeve dhe "bi<;:ikletat pub like". Por do te duhen dhjetera vjet per te zhbere demet e shkaktuara nga motorizimi, te cilat jime krijuar ne periudha afatgjata dhe kane gllaberuat investime te pamata publike dhe private. Ne Tirane, ashtu si ne qytete te tjera me probleme te ngjashme, niveli i pakenaqesise ndaj problemeve te shkaktuara nga trafiku automobilistikeshte mjaftilarte, si<;: tregojne sondazhet e kryera nga autorja. Par, traditat lokale per t'u hedhur nga pakenaqesia ne veprim publik 'jane ende te dobeta - si pasoje e vuajtjes gjysmeshekullore nen nje sistem totalitar. Nga ana tjeter, Tirana ka potencial te larte per te tejkaluar "masakren urbane" te shkaktuar nga auromjetet. Qyteti eshte aq i dendur e kompakt, sa shumica e destinacioneve mund te arrihen ne nje kohe te shkurter udhetimi me mjete si autobusi e bi<;:ikleta. Per pasoje, transformime te medha ne sistemin e transportit mund te