Wersja robocza 2003 1 KONCEPCJA SPRAWIEDLIWOĝCI NAPRAWCZEJ Joanna Różyńska I Czym jest przestępstwo? Współczesne systemy prawne nie mają większej trudności z odpowiedzią na to pytanie. Przestępstwo to czyn człowieka niezgodny z ustawą, za którego popełnienie grozi sprawcy kara wymierzana w imieniu państwa przez sąd. Wszystkie „cywili- zowane” ustawodawstwa, zgodnie z oświeceniową zasadą nulla crimen sine lege, zawierają zamknięty katalog zachowań podlegających penalizacji. Jeśli jakieś działanie bądź zaniecha- nie odpowiada ustawowemu opisowi konkretnego typu zbrodni lub występku (tj. jeśli wypeł- nia ustawowe znamiona przestępstwa), państwo ma prawo nałożyć na jego sprawcę określoną przez ustawę dolegliwość za to co zrobił - może skazać go np.: na zapłatę grzywny, ograni- czyć albo pozbawić wolności, a nawet w majestacie prawa odebrać mu życie. Współczesny wymiar sprawiedliwości karnej spoczywa właściwie w całości w rękach państwowych organów ścigających, orzekających i wykonawczych, których głównym celem jest doprowadzenie do ujęcia, prawomocnego osądzenia i ukarania przestępcy. Postępowanie karne ma charakter sformalizowany i kontradyktoryjny. Domniemany sprawca, zazwyczaj reprezentowany przez obrońcę, staje naprzeciw oskarżyciela publicznego przed niezawisłym sądem, którego zadaniem jest rozstrzygnięcie, w oparciu o prezentowane przez strony dowo- dy, o winie bądź niewinności podsądnego oraz wydanie, zgodnego z literą prawa, orzeczenia. Postępowanie sądowe toczy się zgodnie z trybem przepisanym przez ustawę i jest skoncen- trowane na ustaleniu prawnie relewantnych okoliczności zajścia. Jego głównymi aktorami są profesjonalni prawnicy – adwokat, prokurator i sędziowie składu orzekającego. Ofiara prze- stępstwa pełni w całym procesie rolę marginalną. Najczęściej jej udział ogranicza się do do- niesienia właściwym władzom o popełnieniu przestępstwa oraz do świadczenia na rzecz jed- nej ze stron. Bezpośrednio i pośrednio pokrzywdzeni nie mają prawie żadnego wpływu na rodzaj i wysokość wymierzanej przestępcy kary. Jej celem nie jest bowiem naprawienie szkód emocjonalnych i majątkowych poniesionych przez ofiary, ale przede wszystkim odpłacenie przestępcy za to co zrobił (retrybucja) i odstraszenie go oraz innych członków społeczeństwa od podejmowania działań niezgodnych z oficjalnie stanowionym prawem (prewencja). 1 Dominujący dziś na świecie państwowy i punitywny sposób reagowania na przestęp- czość, wbrew przekonaniu wielu zachodnich praktyków wymiaru sprawiedliwości, nie ma charakteru historycznie i kulturowo uniwersalnego 2 . W istocie jest on stosunkowo niedawnym 1 Bliżej o celach kary i jej moralnym uzasadnieniu zob. w szczególności .: H. B. Acton (red.): The Philosophy of Punishment, London, Macmillan Co., 1969; A. C. Ewing: The Morality of Punishment, London 1929; A. Flew: The Justification of Punishment, w: Philosophy 1954, October; H. L. Hart: Punishment and Responsibility, Ox- ford, Clarendon Press 1968; J. Hołówka: Etyka w działaniu, Warszawa PWN 2001, s. 324-346; T. Honderich: Punishment: the supposed justification (3rd ed.), Blackwell Publishers 1999. 2 Dalsza charakterystyka prawa prymitywnego i krótki opis historii prawa karnego za: H. Berman: Law and Revolution: The Formation of the Western Legal Tradition, Harvard University Press 1983; H. Bianchi: Justice as Sanctuary: Toward a System of Crime Control, Bloomington, Indiana University Press 1994, s. 9 i nast.; J. Braithwaite: The Fall and Rise of Restorative Justice, w: Restorative Justice and Responsive Regulations,