Eiríkur Rögnvaldsson: Hvað og hvar er aðblástur? 1 Eiríkur Rögnvaldsson Háskóla Íslands HVAÐ OG HVAR ER AÐBLÁSTUR? 1. Í grein sinni um aðblástur í íslensku veltir Höskuldur Þráinsson (1978) því fyrir sér hvernig megi ná saman í eina reglu báðum tegundum aðblásturs; þeirri þar sem gera má ráð fyrir baklægum löngum (tvöföldum) lokhljóðum, /pp, tt, kk/ (kappi, detta, þakka), og hinni þar sem /p, t, k/ fer á undan /l, n, m/ (epli, opna, ætla, vatn, rytmi, ekla, vakna). Höskuldur (1978:29) lætur sér detta í hug að lokhljóðin lengist fyrst á undan /l, n, m/, og þá geti aðblástursreglan verkað á þau eins og önnur löng (fráblásin) lokhljóð. Afleiðsla orðanna detta, epli og vakna væri þá á þessa leið (að slepptum breytingum sem ekki skipta máli hér): (1) baklæg gerð #detta# #epli# #vakna# lenging ─ ─ #eppli# #vakkna# aðblástur #dehta# #ehpli# #vahkna# yfirborðsgerð [ ÇUbÜÇU~ ] [ bÜÄUäf ] [ î~ÜÖGå~ ] Þær lengdarmælingar sem Höskuldur birtir til að styðja þetta gefa þó ekki ótvíræða niðurstöðu, enda klykkir Höskuldur út með að segja að þetta þarfnist greinilega nánari rannsóknar. Hann þykist þess þó fullviss að aðeins ein aðblástursregla sé að verki í íslensku. Kristján Árnason (1980a:25) lætur í ljós efasemdir um lengingarhugmynd Höskuldar, og varpar fram þeirri hugmynd að það sé í raun og veru stuttleiki undanfarandi sérhljóðs, frekar en lengd samhljóðsins, sem valdi aðblæstrinum. Ástæðan er sú (eins og Höskuldur nefnir reyndar, 1978:50) að lenging fyrra hljóðs í klasa á eftir stuttu sérhljóði er alls ekki bundin við lokhljóð á undan /l, n, m/. Þvert á móti virðast öll samhljóð lengjast sem fyrra hljóð í klasa á eftir stuttu áherslusérhljóði (sjá t.d. Magnús Pétursson 1978:83, Kristján Árnason 1980a:25, 36-37). Áður töluðu hljóðfræðingar (t.d. Jón Ófeigsson 1920-1924, Stefán Einarsson 1927) um »hálfa lengd« á þessum hljóðum, og táknuðu hana sérstaklega (t.d. [ ÜbëÇUKvê ]); en Magnús Pétursson (1978a:83) telur slíka táknun óþarfa, þar sem það sé algilt hljóðfræðilegt lögmál að samhljóð séu lengri á eftir stuttum sérhljóðum en löngum. Athugið að Magnús telur þetta ekki aðeins eiga við um fyrra hljóðið í sambandi tveggja mismunandi, heldur gildi það líka þótt um eitt og sama hljóðið sé að ræða. En vegna þess að lenging samhljóðsins virðist vera afleiðing af stuttleika sérhljóðsins, en ekki öfugt,