Διδάγματα της ιστορίας. Οκτωβριανή επανάσταση: οι αντιφάσεις του πρώιμου σοσιαλισμού και οι προοπτικές της ανθρωπότητας. Δημήτρης Σ. ΠΑΤΕΛΗΣ * [Δημοσιεύθηκε στη δίμηνη επιθεώρηση εκπαιδευτικών θεμάτων ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, τεύχος 151, Οκτώβριος – Δεκέμβριος 2007, σελ. 66-78]. Περίληψη. Στο κείμενο αυτό γίνεται αναφορά στην αναγκαιότητα υπέρβασης δογματικών αγκυλώσεων και άντλησης διδαγμάτων από τον θεωρητικό και μεθοδολογικό αναστοχασμό της Λογικής της Ιστορίας, εντός της οποίας εξετάζεται ο νομοτελής ρόλος της παγκόσμιας επαναστατικής διαδικασίας για την προώθηση της χειραφέτησης στην πορεία της ανθρωπότητας προς την κοινωνικοποιημένη ανθρωπότητα. Αναδεικνύεται η αναγκαιότητα θεωρητικής επαναθεμελίωσης αυτής της προοπτικής, μέσω της διάκρισης των πρώιμων σοσιαλιστικών επαναστάσεων και των ύστερων σοσιαλιστικών επαναστάσεων, καθώς και η βασική αντίφαση του σοσιαλισμού (μεταξύ τυπικής και πραγματικής κοινωνικοποίησης), η μη επίλυση-προώθηση της οποίας οδηγεί στην αντεπανάσταση και στην κεφαλαιοκρατική παλινόρθωση. Έμφαση δίδεται στο ιστορικό γίγνεσθαι του υποκειμένου της επαναστατικής διαδικασίας, ο χαρακτήρας και οι δυνατότητες του οποίου καθορίζονται μεν πρωτίστως από τον εκάστοτε συγκεκριμένο χαρακτήρα της εργασίας που επικρατεί στατιστικά, αλλά εξαρτώνται κατά πολύ και από την όλη προπαρασκευή του, από την διαπαιδαγώγηση, από την πολιτική του συγκρότηση, από την οργάνωση και την αγωνιστική του δράση. Κλειδιά θεματικής ταξινόμησης: Ιστορία, διδακτική ιστορίας, κοινωνική επανάσταση, κοινωνικά κινήματα, κοινωνική θεωρία, κοινωνική φιλοσοφία. Οι μεγάλες ιστορικές επέτειοι είναι πρόσφορες αφορμές για συνειδητό αναστοχασμό της ιστορίας, για να αντλούν οι άνθρωποι διδάγματα από την ιστορική εμπειρία. Μήπως όμως έχει βάση ο απαισιόδοξος σκεπτικισμός του Μπέρναρ Σω, ο οποίος θεωρούσε τον άνθρωπο ανεπίδεκτο μαθήσεως από την ιστορική εμπειρία; Μήπως ισχύει ο αφορισμός του Γκ. Χέγκελ: «αυτό που διδάσκει η εμπειρία και η ιστορία είναι ότι οι λαοί […] δεν διδάχτηκαν ποτέ το παραμικρό από την ιστορία και ποτέ δεν έπραξαν σύμφωνα με τα διδάγματα που θα μπορούσε να είχαν δεχτεί απ’ αυτή» (Χέγκελ, σ.15); Την 7 η Νοεμβρίου του 2007 συμπληρώθηκαν 90 χρόνια από την Οκτωβριανή επανάσταση του 1917 στη Ρωσία. Το ενδιαφέρον του κοινού γι’ αυτή την επανάσταση διαρκώς αναβαθμίζεται, όπως φαίνεται και από την πληθώρα των εκδηλώσεων και των σχετικών δημοσιευμάτων. Γιατί συμβαίνει αυτό; Η Μεγάλη Οκτωβριανή Σοσιαλιστική Επανάσταση αποτελεί αδιαμφισβήτητα το σημαντικότερο γεγονός του 20 ου αι. Αποτελεί ένα ορόσημο στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ήταν η πρώτη νικηφόρος «έφοδος στους ουρανούς» των καταπιεσμένων, η πρώτη πρώιμη νικηφόρος σοσιαλιστική επανάσταση, μια επανάσταση κοσμοϊστορικής σημασίας, με την οποία δρομολογείται η πραγματική (σε αντιδιαστολή με την φαντασιακή-ουτοπική είτε την κατ’ εξοχήν θεωρητική) ιστορική διαδικασία των εγχειρημάτων πρακτικού μετασχηματισμού της κοινωνίας στην κατεύθυνση προς τον κομμουνισμό. Μια επανάσταση, με θριαμβευτικές κατακτήσεις και δραματικές συγκρούσεις, η μη επίλυση των νομοτελών αντιφάσεων της οποίας, οδήγησε τελικά στην αντεπανάσταση και στην κεφαλαιοκρατική παλινόρθωση. Η επανάσταση αυτή, μαζί με τις άλλες πρώιμες επαναστάσεις του 20 ου αι., με το ρήγμα που δημιούργησε στην ιστορία, εγκαινίασε την εποχή της μετάβασης της ανθρωπότητας σε μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση και καταπίεση. Εξυπακούεται, ότι τέτοιου είδους ιστορικά γεγονότα δεν εγγράφονται στην «πολιτικώς ορθή» αντίληψη περί ιστορίας της «νέας τάξης πραγμάτων», και ως εκ τούτου, κατά τους νικητές του ψυχρού πολέμου και τους ιθύνοντες διαμορφωτές της κοινής γνώμης, θα όφειλαν αν όχι να διαγραφούν παντελώς απ’ την ιστορική μνήμη, τουλάχιστον, να αμαυρωθούν ανεπανόρθωτα, να συνδεθούν συνειρμικά (σε επίπεδο εξαρτημένων  Ο Δ.Σ. Πατέλης είναι Επ. Καθηγητής στον Τομέα Κοινωνικών Επιστημών του Γενικού Τμήματος του Πολυτεχνείου Κρήτης.