R. Szwed, Kultura i toĪsamoĞć wschodniego pogranicza Polski, „Sprawy NarodowoĞciowe. Seria Nowa” 2010, z. 36, s. 51–76. Robert Szwed Instytut Socjologii Katolicki Uniwersytet Lubelski Kultura i toĪsamość wschodniego pogranicza Polski ABSTRAKT W niniejszym tekĞcie dokonano próby naszkicowania charakteru niejednolitego pod względem kulturowym (narodowym, językowym i wyznaniowym) obszaru wschodniej Polski. Omówiono historyczne przesłanki współczesnego zróżnicowania, struktury etniczno-wyznaniowej obszaru oraz desygnaty tożsamoĞci wschodniego pogranicza PolskiŚ charakterystyczne obiekty architektury, język i tożsamoĞć zamieszkującej ten teren ludnoĞci. Różnice w tym zakresie prowadzą do stwierdzenia, że zamiast jednolitego pogranicza wschodniej Polski, mamy do czynienia z kilkoma pograniczami. Wprowadzenie Charakterystyka wschodniego pogranicza Polski jest trudna z kilku powodów. Po pierwsze dlatego, Īe przedmiotem analizy jest ponad tysiąckilometrowe, rozległe i zróĪnicowane pod wieloma względami terytorium. Po drugie dlatego, Īe jego częĞci składowe mają odmienną historię, a współczesny kształt, granica są funkcją względnie nieodległych, dramatycznych wydarzeń z okresu II wojny Ğwiatowej i po jej zakończeniu. Po trzecie, mamy do czynienia z obszarem, który z jednej strony jest względnie jednolity pod względem narodowo-etnicznym, z drugiej zaĞ, lokalnie, stanowi mozaikę róĪnych kultur, przy czym róĪnice między regionami stanowiącymi wschodnią Polskę bywają większe, niĪ między nimi a innymi obszarami Polski. Po czwarte wreszcie, odmienne losy zamieszkującej wschodnią Polskę ludnoĞci powodują, Īe na poziomie ponadregionalnym nie wykształciła się wspólna toĪsamoĞć, identyfikacja, która pozwoliłaby odróĪnić mieszkańców wschodniego pogranicza Polski, od mieszkańców Polski centralnej czy północnej. W punkcie wyjĞcia naleĪy zatem stwierdzić, Īe wschodnie pogranicze Polski jest wewnętrznie zróĪnicowaną, niezwykle bogatą, wielokulturową choć niespójną w wymiarze społeczno-kulturowym krainą, obszarem składającym się w istocie z kilku regionów. Mimo tego istnieje tendencja do postrzegania Polski wschodniej en bloc. Uzasadnienia takiego stanu rzeczy moĪna upatrywać w kliku czynnikach. Po pierwsze w ciągle Īywej, utrwalonej w polskiej historiozofii hipostazie „kresów” przeniesionej z czasów Pierwszej Rzeczpospolitej 1 do Polski współczesnej. Tendencja ta moĪe równieĪ być funkcją wyobraĪeń o „Ğcianie wschodniej” i specyficznej mentalnoĞci jaka ma cechować zamieszkującą ten obszar ludnoĞć. Last but not least, jednolitoĞć Polski wschodniej ma znajdować uzasadnienie we wskaĨnikach 1 Pierwszą Rzeczpospolitą okreĞla się państwo obejmujące Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie, a więc tereny dzisiejszej Ğrodkowo-wschodniej Polski, większej częĞci Ukrainy, dzisiejszej Białorusi, Litwy, Łotwy oraz częĞciowo źstonii, Rosji i Słowacji w okresie od połowy XV wieku do III rozbioru w roku 1795.