Eiríkur Rögnvaldsson Háskóla Íslands Föll og kyn að fornu og nýju Það er alkunna að íslenska hefur varðveitt beygingarkerfið betur en önnur tungumál af norrænni rót. Þolfall og þágufall eru sprelllifandi í málinu, ekki síður en nefnifall og eignarfall sem helst hafa haldið velli í grannmálunum. Ég hef áður haldið því fram að stöðugleik fallakerfisins megi ekki síst rekja til þess að föllin hafi fengið ákveðin hlutverk hvert um sig, að nokkru leyti önnur en þau sem þau höfðu að fornu (Eiríkur Rögnvaldsson 1983). Þannig hefði kerfið náð góðu jafnvægi og væri því allstöðugt. Þessi kenning var þó á sínum tíma aðeins byggð á einstökum dæmum sem glannalegar ályktanir voru síðan dregnar af. Það hefði óneitanlega verið æskilegt að geta stutt þessa kenningu með einhverri tölfræði sem sýndi fram á bætt jafnvægi og stöðugleik í kerfinu. Slíks var þó ekki kostur á þessum tíma, en það breyttist fyrir rúmum áratug. Þá hóf ég ásamt fleirum athuganir á orðaforða Íslendinga sagna (sjá Eirík Rögnvaldsson 1990) og Orðabók Háskólans hóf athuganir á orðtíðni í nútímamáli. Í Íslenskri orðtíðnibók (1991) voru birtar tölur um tíðni ýmissa beygingarþátta í nútímamáli. Guðrún Ingólfsdóttir, Bergljót S. Kristjánsdóttir og fleiri unnu síðan um tíma að uppbyggingu gagnabanka um Íslendinga sögur. Þar voru m.a. greind beygingarleg atriði nafnorða í sögunum. Upp úr þeirri greiningu hef ég unnið eftirfarandi samanburðartöflu um tíðni falla í Íslendinga sögum og Íslenskri orðtíðnibók. Þessar tölur byggjast á meginhluta nafnorðaforðans í Íslendinga sögum; sérnöfn af ýmsu tagi (mannanöfn, viðurnefni, staðanöfn o.fl) eru þó ekki með í þessum tölum. Til samanburðar eru því teknar tölur um samnöfn úr Íslenskri orðtíðnibók. Íslendinga sögur Íslensk orðtíðnibók Nefnifall 27,54 27,6 Þolfall 41,13 30,9 Þágufall 27,71 30,2 Eignarfall 9,62 11,3 Það vekur athygli þegar tölur um nútímamál eru skoðaðar hversu jöfn þrjú föll eru; nefnifall, þolfall og þágufall. Eignarfallið er hins vegar miklu sjaldgæfara, enda hefur oft verið bent á dæmi sem gætu bent til þess að það stæði höllum fæti (Helgi Skúli Kjartansson 1979; Ásta Svavarsdóttir 1994).