ANDRZEJ ROZWADOWSKI Forma, treœæ i podobieñstwo. W kwestii ontologicznego statusu obrazów naskalnych (na przyk³adzie „solarnych” petroglifów Azji Œrodkowej) ABSTRAKT. Wizerunki naskalne s¹ zazwyczaj postrzegane jako przedstawienia okreœlonych bytów lub zja- wisk. Kwesti¹ pozostaje czy ich status ontologiczny winien byæ ograniczony tylko i wy³¹cznie do ich funkcji przedstawiania? Artyku³ postuluje, ¿e pogl¹d ten mo¿e byæ zweryfikowany jeœli uwzglêdniona zostanie nie tylko forma wizerunku (to co petroglif potencjalnie przedstawia), ale tak¿e sposób jego wykonania, impli- kuj¹cy semantyczn¹ intencjonalnoœæ wkomponowania wizerunki w strukturê powierzchni skalnej. Na przy- k³adzie petroglifów pochodz¹cych z doliny Tamga³y w p³d.-wsch. Kazachstanie, artyku³ podejmuje dyskusjê nad znaczeniem okreœlonej kategorii wizerunków naskalnych, znanych powszechnie pod nazw¹ „bóstw so- larnych” lub „postaci o solarnych g³owach”. Poprzez analizê relacji w jakich petroglify te wystêpuj¹ z inny- mi wizerunkami w dolinie Tamga³y, artyku³ sugeruje, ¿e bardziej prawdopodobny kontekst semantyczny tych petroglifów tworzy symbolika szamañska, w ramach której petroglify te jawi¹ siê jako graficzne metafory personalnych doœwiadczeñ transowych. Ten wniosek sk³ania tak¿e do refleksji nad ich kontekstem spo³ecz- nym oscyluj¹cym wokó³ hipotezy szamañskiej i indoirañskiej. ABSTRACT. Rock art images are traditionally perceived as simplistic depictions of given objects or phenome- na. The question which remains, though, relates to their ontological status: should they be limited to function only as a means of documentary representation? Iconographic analysis needs to consider not only the form of the image (i.e. what a petroglyph potentially depicts), but also the technique of execution and structural ar- rangement, which implies the semantic intentionality of inscribing images into natural stone surfaces. Based on the case study of the petroglyph site of Tamgaly, south-eastern Kazakhstan, this paper discusses the me- aning of a significant class of rock art depictions known in Central Asian studies as “solar deities” or “so- lar-headed beings”. By analyzing the relationships of these images to other images and how they are placed on rock surfaces along the Tamgaly valley, it is contemplated that the symbolic context for the petroglyphs is shamanic in nature. From this perspective not only solar symbolism of the “sun-headed” petroglyphs is qu- estioned, it is also argued that these petroglyphs are highly suggestive of being graphic metaphors relating to personal trance experiences. This also enables us to reconsider the social context of the petroglyphs, which oscillates between shamanic and Indo-Iranian hypotheses. Sztuka naskalna nale¿y do najstarszych ekspresji symbolicznych cz³owieka, towarzysz¹c mu nie- mal nieprzerwanie od ponad 30 tysiêcy lat (np. Anati 2003; White 2003). Ze wzglêdu na ten nie- jednokrotnie bardzo archaiczny wiek licznych przedstawieñ naskalnych ich status ontologiczny by³ rzadko dyskutowany, czêsto uwa¿ano go za prost¹ wypadkow¹ zale¿noœci gospodarczo-ekolo- gicznych, jak w wyk³adni hipotezy magii ³owiec- kiej, jeszcze do niedawna preferowanego t³uma- czenia intencji i funkcji prahistorycznej sztuki naskalnej (szczególnie ludów ³owiecko-zbierac- kich). Twierdzenie, i¿ wizerunek naskalny jest przedstawieniem okreœlonej rzeczywistoœci wyda- je siê jak najbardziej logiczne. Z jednej strony wniosek taki niejako samoistnie narzuca naj³atwiej i najpowszechniej dzisiaj rozpoznawal- na funkcja wizerunków, z drugiej jednak strony wiemy, ¿e poza byciem przedstawieniem czegoœ wizerunki mog¹ funkcjonowaæ równie¿ na innych p³aszczyznach ontologicznych. Brak dyskusji na temat podobnych mo¿liwoœci funkcjonowania ob-