İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy. 19, 2012, s. 441-465 EBÛ HANÎFE’NİN İCTİHADLARINDAKİ DEĞİŞİM (KAYNAKLAR – SEBEPLER – ANALİZ) Soner DUMAN* The Change in Abu Hanifa’s ijtihads (Resources – Reasons – Analysis) The change is a reality and necessity in jurisprudence. The change in Islamic Jurispru- dence is taken up during the Prophet’s life by the term of naskh. After the Prophet’s life the fact of change appears in the opinions of al-mujtehids. In thic article we studied the fact of rucu as “the change in the opinion of a mujtehid about a subject that he com- manded before” in Abu Hanifa’s juridical judgements. We mentioned the resources, rea- sons and analysis of these changes in Abu Hanifa’s juridical opinion. Key Words: Abu Hanifa, al-Ijtihad, Change. Giriş Değişme, değer yargısından arındırılmış bir kavram olarak, en geniş anlamda doğada, toplumda ve insanda gözlenen başkalaşma ve farklılaşmaları ifade eder. Değişme insan toplumu bakımından kaçınılmaz bir süreç olarak karşımıza çık- maktadır. Toplumların durağan olmadığı bir gerçektir. Toplumda sürekli eski alış- kanlıkların, davranış kalıplarının terk edildiği, yenilerinin benimsendiği ve dola- yısıyla eski kuralların değiştiği ya da ortadan kalktığı görülür. Sosyal kontrolün en etkin aracı olan hukuk kuralları da değişmeden nasibini alır, yani değişir, ortadan kalkar, yerlerine yenileri gelir. 1 Hukukun değişmesinde rol oynayan pek çok faktör bulunmaktadır. Bu faktörler arasında toplumların coğrafî konumu, demografik yapısı, ekonomik, siyasî dinî ve ahlakî etkenler sayılabilir. 2 İslâm hukuku açısından değişimin hukukun kaynaklarına yönelik boyutu daha çok vahiy dönemiyle sınırlı olarak ve nesih tartışmaları bağlamında söz ko- * Yrd. Doç. Dr. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslâm Hukuku Anabilimdalı. duman@sakarya.edu.tr 1 Ülker Gürkan, Hukuk Sosyolojisine Giriş, Siyasal Kitabevî, Ankara, 1999, s. 70-71 (Bazı tasarrularla) 2 Gürkan, age, s. 76.