Polskie Kresy Wschodnie i ludzie stamtąd. Materiały konferencyjne, red. V. Dzianisava, P. Juszkiewicz, J. Staśkowiak, Warszawa 2010, s. 249-256 Michał Starczewski, Uniwersytet Warszawski Idea „Nowej Polski” w środowisku lwowskich narodowych demokratów Racjonalna kolonizacja w duchu narodowym Jednym z najbardziej palących i pobudzających wyobraźnię problemów ćwierćwiecza poprzedzającego wybuch I wojny światowej, stała się masowa emigracja zarobkowa. Coraz szerszymi strumieniami chłopi (bo to głównie oni emigrowali) opuszczali rodzinne wsie i kierowali się do państw, oferujących możliwość pracy. Szacuje się, że w ciągu wieku XIX łącznie 10 mln Polaków migrowało w poszukiwaniu pracy w Europie lub poza nią. Przed 1914 r. 3 mln Polaków przeniosło się do USA, a 100 tys. do Brazylii. Mniejsze grupy przeniosły się do innych krajów. Emigracja miała wielorakie oblicza. Przemieszczano się ze wsi do miast; wyjeżdżano do prac sezonowych, po to, by wrócić po najwyżej kilku miesiącach, lub na stałe opuszczano strony ojczyste. Często szukano szczęścia w Europie (wtedy mówi się o migracjach kontynentalnych), ale niejednokrotnie udawano za ocean (migracje zaoceaniczne). Odróżnić można także migrację do pracy w przemyśle od pracy w rolnictwie. Zjawisko to na ziemiach polskich pojawiło się najpierw, już w latach 1870-ych, w zaborze pruskim. W Galicji wychodźstwo stało się masowe w początku lat 1890-ych 1 . Brazylia: piekło czy raj? Choć liczba polskich emigrantów do Brazylii stanowiła niewielki ułamek tych, którzy płynęli do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, to jednak emigracja brazylijska prowadziła do o wiele gorętszych dyskusji wśród polskich elit intelektualnych. Szybko zaczęły funkcjonować mity i stereotypy, pozwalające uporządkować w spójną całość wciąż ograniczoną wiedzę o dalekich krajach 2 . Funkjonowały one wśród chłopów, powtarzane w popularnych pieśniach, a także wśród ludzi wykształconych. Brazylia była postrzegana przez przeciwników jako piekło, czego najwymowniejszym przykładem jest poemat Marii Konopnickiej Pan Balcer w Brazylii. Przekonanie to było 1 Por. Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII-XX w.), red. A. Pilch, Warszawa 1984; A. Walaszek, Migracje Europejczyków 1650-1914, Kraków 2007 (w szczególności s. 152, 160-168. Nt polskiej emigracji do Brazylii patrz K. Groniowski, Polska emigracja zarobkowa w Brazylii. 1871 – 1914, Wrocław 1972. 2 Por. Agnieszka Mocyk, Piekło czy raj? Obraz Brazylii w piśmiennictwie polskim w latach 1864-1939 seria „Studia Latynoamerykańskie Uniwersytetu Jagiellońskiego” nr 8, Kraków 2005 1