* ADÜ Bilimsel Araştırma Projeleri Komisyonu tarafından desteklenmiştir (ZRF-03004) SAKIZ VE KARYA TİPİ KOÇLARIN SPERMA KARAKTERİ STİ KLERİ NDE MEYDANA GELEN MEVSİ MSEL DEĞİŞİ MLER * Onur Yılmaz 1 Orhan Karaca 1 Özet: Bu araştırma, Sakız ve Karya Tipi koçların aşım mevsimi içinde ve aşım dışı mevsimde sperma karakteristiklerinin belirlenmesi amacıyla yapılmıştır. Araştırma materyalini Adnan Menderes Üniversitesi Grup Koyun Yetiştirme Programı (ADÜ-GKYP) çekirdek sürüsünde bulunan 6 baş Sakız ve 6 baş Karya tipi koç oluşturmuştur. Sperma yıl boyunca ayda bir kez yapay vajina kullanılarak toplanmıştır. Koçların sperma karakteristikleri üzerine mevsim, genotip ve yaş gibi faktörlerin etkileri araştırılmıştır. Toplanan sperma örnekleri; miktar, kitle hareketi, ölü ve anormal spermatozoit oranı, yoğunluk ve ejekülattaki toplam sprmatozoit miktarı yönünden değerlendirilmiştir. Aşım mevsimine ait ortalama değerler sırasıyla; 1,23±0,067, 4,39±0,172, 12,49±1,622, 6,88±0,567, 1,30±0,064 ve1,60±0,127 aşım dışı döneme ait ortalama değerler ise sırasıyla 0,88±0,044, 3,95±0,113, 19,75±1,066, 8,64±0,372, 1,81±0,042 ve 1,63±0,083 olarak bulunmuştur. Sonuç olarak Sakız ve Karya Tipi koçlarının sperma karakteristiklerinde önemli bir mevsimsel değişimin olduğu gözlemlenmiştir. Anahtar kelimeler: Sakız, Karya, Sperma, Aşım dönemi Seasonal Changes in Sperm Characteristics of Chios and Karya Type Rams ABSTRACT This study was carried out to determine sperm characteristics of Chios and Karya Type rams in breeding and out of breeding season. Research material consisted of 6 Chios and 6 Karya Type rams in nucleus flock of Adnan Menderes University Group Sheep Breeding Program (ADU-GKYP). Sperm was collected from each ram once a month during the year using and artificial vagina. The effect of season, age and genotype of the rams on the characteristics of sperm investigated. Collected sperm samples were evaluated with respect to volume, progressive sperm motility, percentage of live/dead and abnormal spermatozoa, sperm concentration and total number of spermatozoa per ejaculate. The mean values were found as; 1,23±0,067, 4,39±0,172, 12,49±1,622, 6,88±0,567, 1,30±0,064 and 1,60±0,127 for breeding season and 0,88±0,044, 3,95±0,113, 19,75±1,066, 8,64±0,372, 1,81±0,042 and 1,63±0,083 for out of breeding season, respectively. In conclusion, the sperm characteristics of Chios and Karya Type rams showed a significant seasonal variation. Keywords: Chios, Karya, Sperm, Breeding season GİRİŞ Yetiştirme etkinliklerinin temelini üreme oluşturur. Koyun yetiştiriciliğinde de yetiştirme yönü ne olursa olsun hayvanların performans sınırları içinde döl almak başarının ön koşuludur. Döl veriminin yüksek olması daha etkin bir seleksiyonun yapılması, damızlık dışı kalanların satılması ve daha yüksek gelirin elde edilmesi yönünden büyük avantaj sağlar (Karaca ve ark., 2003a; Koşum, 1998). Koyunlarda üreme etkinliği çiftleşme aktivitesinin mevsimsel oluşu ile sınırlanmıştır. Koçlarda ise çiftleşme mevsimi veya eşeysel dönem koyunlarda olduğu gibi sınırlı değildir. Koçların dölerme gücü ürettikleri spermanın nitelik ve niceliği ile eşeysel davranışlarının sağlıklı olmasına bağlıdır (Kaymakçı ve ark., 1995). Koçlarda döl veriminin bir göstergesi olan sperma kalitesi ve miktarının hava sıcaklığı, nem ve günlük ışıklanma süresi gibi faktörler tarafından önemli miktarda etkilendiği bildirilmiştir. Özellikle Kuzey yarım kürede bulunan koçlar, mevsimsel değişikliklerden önemli ölçüde etkilenmekte ve testiküler aktiviteleri artmakta yada azalmaktadır (Kaya ve ark., 1999). Ayrıca sperma üretiminin değişiminde ırk, yaş ve yetiştirme sistemi gibi faktörlerinde etkili olduğu bildirilmektedir (Kaymakçı, 1994; Saleh, 1997, Karagiannidis ve ark., 2000; Boland ve ark., 1985; Mathis, 1996; El-Alamy, 2001; Smith, 1999, Amir ve ark., 1986, Gordon, 1997 ). Hayvanlarda yapay tohumlama uygulamalarının başlamasıyla özellikle mevsime bağlı poliöstrik hayvanların sperma karakteristiklerinin değişimine olan ilgi artmış ve konuyla ilgili çalışmalara hız kazandırılmıştır (Williams, 1995; Ahmed, 1997). Koçların ejekulat hacmi 0,6-2,0 ml arasında değişmekte ve mevsimsel değişikliklerle birlikte ejekulat hacminde bir dalgalanma olduğu bildirilmektedir (Kafi ve ark.,2003; Aral ve ark., 1996; Karagiannidis ve ark., 2000; Yılmaz, 1999; Tekin, 1990; Kaymakçı, 1994; Rosa ve ark., 2003). Kitle hareketi; taze ve sulandırılmamış spermada gözlemlenmektedir ve spermatozooitlerin toplu hareketini yansıtmaktadır. Kitle hareketi ne kadar yoğunsa spermatozoit motilitesinin de o kadar yüksek olduğu bildirilmekltedir (Tekin, 1990). Aral ve ark.,1996 Akkaraman, İvesi ve Merinos koçlarında yaptıkları çalışmada ilkbahar, sonbahar ve yaz mevsimlerinde kitle hareketini sırasıyla; 3,61, 4,12 ve 2,42 olarak bildirmişlerdir. Karagiannidis ve ark., 2000 Yunanistan’da Sakız ve Friesian koçlarında yaptıkları çalışmada ilkbahar, yaz, sonbahar ve kış mevsimlerinde kitle hareketini sırasıyla; 4,18, 4,08,