DALGACIK TABANLI SENKRON GENERATR KORUMA ALGORİTMASI Okan ZGNENEL 1 Güven NBİLGİN 2 Erdin ARISOY 3 1,2,3 Elektrik Elektronik Mühendisliği Blümü Mühendislik Fakültesi Ondokuz Mayıs niversitesi, 55139, Samsun 1 e-posta:okanoz@omu.edu.tr 2 e-posta:gonbilgi@omu.edu.tr 3 e-posta:erdinca@omu.edu.tr Anahtar Szcükler: Generatr koruma, dalgacık yntemi, dalgacık gücü ABSTRACT In this work, a different synchronous generator protection is presented. The proposed approach is mainly based on the wavelet coefficients of current and voltage samples acquired from the terminal nodes of the generator. The proposed technique is tested to show the ability to distinguish the faults in either laboratory environment and also by using ATP-EMTP software. 1. GİRİŞ Bu alışmada farklı bir senkron koruma algoritmasından bahsedilecektir. nerilen algoritma generatr terminal ularından alınan akım ve gerilim rneklerinin dalgacık yntemi ile zümlemesi temeline dayanmaktadır. Yntemin denenmesi amacı ile laboratuar ortamında iki farklı generatr ile ve ATP-EMTP ortamında ise 5MVA, 8192Vluk bir generatrün modellenmesi yardımıyla deneysel alışmalar ve bilgisayar benzeşimleri gerekleştirilmiş ve sonular tablolar halinde sunulmuştur. Generatrler gü sisteminin en temel ve vazgeilmez bir elemanıdır. ˙ok sık arıza yapmamakla birlikte, meydana gelen arızalar ok ciddi hasarlara yol aabilir ve işletmede büyük zorluklar oluşturabilir. Büyük gülü generatrlerin istenmeyen devre dışı kalmaları sonucunda gü sisteminin diğer enerji üreten kısımları aşırı yüklenmektedir. Dolay ısı ile arıza en kısa sürede giderilmeli ve generatr devreye alınarak enerjinin sürekliliği sağlanmalıdır. fazlı gü sistemlerinde dengesizliğe neden olan bir ok etken vardır. Bunlar arasında generatr üzerinde meydana gelebilecek olan simetrik olan ve olmayan zellikle faz-toprak, faz-faz-toprak ve sarım kısa devresi gibi arızalar en büyük dengesizlik kaynağı olduğu sylenebilir. Genel olarak, ü fazlı dengesiz sistemler doğru, ters ve sı fır simetrili bileşenlerine ayrılarak incelenir. Herhangi bir nedenden türü dengesiz bir durum meydana geldiğinde ters bileşen akımları generatrün hava aralığında doğru bileşen ile aynı hızda fakat ters ynde dnen alan oluşturur. Bu durum sonucunda rotor sargı ularında şebeke frekansının iki katı değerinde bir gerilim meydana gelir ve rotor sargısından 2. harmonik akımları akar. Bu akımlar rotorun aşırı ısınmasına neden olur ve nlem alınmadığı takdirde metal kısımların erimesine kadar varabilen sonular oluşabilir. Sayısal koruma teknolojisinin getirdiği üstünlükler sayesinde generatr koruma teknolojisi say ısal ok fonksiyonlu rlelere dnüşmüştür. Bu üstünlükler arasında gerilim, akım ve gü lmeleri, haberleşme teknikleri, daha az yer kaplama ve düşük kablo maliyetleri, akım ve gerilim trafolarına daha az yükleme yapması ve kendi kendini denetleme ve ayar zellikleri rnek olarak verilebilir. Genel olarak generatr koruma işlevleri şyle zetlenebilir: Generatr diferansiyel koruma (87G) Stator toprak koruma (59GN) Yüzde stator koruma a) Sıfır noktası 3. harmonik (27TN) b) 3. harmonik gerilim oranı (59D) c) Alt harmonikler Akım dengesizliği / ters sıra bileşen (46) Uyartım kaybı (40) Aşırı uyartım (24) Düşük gerilim (27) Yüksek gerilim (59) Düşük frekans (81U) Yüksek frekans (810) Gerilim kaybı (60) Yukarıdaki koruma işlevlerine ek olarak kazara enerjilenme, kesicinin konum tespiti, generatr ilk alışma ve devre dışı kalma gibi koruma işlevleri de eklenebilir [1]. Son yıllarda generatr koruma amacıyla bir ok alışma yapılmıştır. Hatem A. Darwish ve arkadaşları generatr sargı arızalarını algılamak amacıyla yeni bir yapay sinir ağı (YSA) yntemini kullandı [2]. nerilen bu teknikle i arızaların sınıflandırılması amalanmıştır ve yntem diferansiyel rleler ile karşılaştırıldığında olduka hassas ve duyarlıdır.